Thập niên 1960–1970 chứng kiến cuộc Chạy đua Không gian giữa hai siêu cường Mỹ và Liên Xô đạt đến đỉnh điểm gay gắt. Nếu Liên Xô khởi đầu cuộc đua bằng bước ngoặt lịch sử năm 1961 – đưa phi hành gia Yuri Gagarin trở thành người đầu tiên bay vào vũ trụ trên con tàu Vostok 1, thì người Mỹ lập tức giội một gáo nước lạnh vào Moscow khi đưa Neil Armstrong và Buzz Aldrin đặt chân lên Mặt Trăng năm 1969 cùng sứ mệnh Apollo 11.
Không chịu lép vé, Liên Xô chuyển hướng chiến lược sang một mục tiêu dài hạn chưa từng có trong lịch sử: xây dựng trạm không gian quỹ đạo đầu tiên của nhân loại mang tên Chương trình Salyut, kéo dài suốt 15 năm.
Thế nhưng, đỉnh cao công nghệ ấy lại gắn liền với một trong những thảm kịch đau thương nhất lịch sử chinh phục vũ trụ của loài người, đó là bi kịch mang tên tàu Soyuz 11.
Sứ mệnh lịch sử lục của phi hành đoàn dự bị
Ngày 19/04/1971, Liên Xô phóng thành công trạm vũ trụ Salyut 1 lên quỹ đạo tầm thấp của Trái Đất, mở ra kỷ nguyên sống và nghiên cứu dài ngày ngoài không gian – điều mà NASA lúc bấy giờ vẫn chưa làm được. Để vận hành trạm, Liên Xô triển khai các tàu vận tải thuộc chương trình Soyuz.
Tuy nhiên, sứ mệnh Soyuz 10 mở màn lại gặp sự cố ở hệ thống khóa chốt, khiến các phi hành gia không thể mở cửa chui vào trạm và đành quay về tay trắng. Mọi kỳ vọng lúc này dồn lên vai chuyến bay kế tiếp của Soyuz 11.
Một sự cố hy hữu đã xảy ra ngay trước ngày cất cánh khi phi hành đoàn chính thức bị hủy chuyến vào phút chót do nghi ngờ có thành viên bị nhiễm lao phổi, buộc bộ chỉ huy phải đẩy phi hành đoàn dự bị gồm ba tài năng trẻ Georgy Dobrovolsky, Vladislav Volkov và Viktor Patsayev lên thay thế.
Georgy Dobrovolsky, Vladislav Volkov và Viktor Patsayev
Ngày 07/06/1971, con tàu Soyuz 11 cất cánh từ Cảng hàng không vũ trụ Baikonur tại Kazakhstan và nhanh chóng kết nối thành công với Salyut 1. Ba phi hành gia đi vào lịch sử với tư cách những cư dân đầu tiên sống và làm việc trên một trạm vũ trụ.
Tàu Soyuz 11
Trong suốt gần 23 ngày hiện diện ngoài Trái Đất, họ liên tục tiến hành các thí nghiệm y học, thiên văn, sinh học và thực hiện nhiều buổi truyền hình trực tiếp về quê nhà. Thành công vang dội này đập tan thế thượng phong của chương trình Apollo phía Mỹ, khiến cả nước Nga vinh quang hân hoan chờ đón ngày họ trở về.
115 giây định mệnh và khoảnh khắc ngã xuống ngoài không gian
Thảm kịch xảy ra vào rạng sáng ngày 30/06/1971 khi Soyuz 11 làm thủ tục tách khỏi Salyut 1 để hạ cánh tự động.
Ở độ cao khoảng 168 km ngoài vũ trụ, các khối thuốc nổ kích hoạt để tách khoang đáp khỏi phần còn lại của con tàu. Do lực nổ chấn động quá mạnh, một van cân bằng áp suất khí quyển vốn chỉ được thiết kế để mở tự động ở độ cao 5 km đã bị hỏng và bật tung sớm. Ở môi trường chân không hoàn toàn, không khí bên trong khoang đáp bị xé gió thoát ra ngoài chỉ trong vòng 112 giây, đưa áp suất cabin tụt dốc thảm hại về mức số 0.
Dữ liệu ghi nhận từ cảm biến y sinh cho thấy các phi hành gia lập tức phát hiện ra sự cố rò rỉ. Trong khoang lái chật hẹp, kỹ sư Patsayev đã dũng cảm lao về phía van thoát khí cố gắng dùng tay vặn chặt lại nhưng không kịp.
Trong vòng 15 đến 20 giây, cả ba người ngất đi do thiếu oxy cấp tính, và chỉ sau 40 giây ngắn ngủi, tim của họ đã ngừng đập hoàn toàn. Tàu Soyuz 11 tiếp tục hạ cánh tự động bằng dù xuống vùng đồng bằng Kazakhstan.
Khi lực lượng cứu hộ tiếp cận và mở cửa khoang đáp, họ bàng hoàng thấy cả ba người hùng vẫn ngồi nguyên trên ghế với dây an toàn thắt chặt, gương mặt hằn rõ sự đau đớn cùng những vệt máu rỉ ra từ tai và mũi. Cơ thể họ vẫn còn ấm.
Hiện trường vụ tai nạn
Sự thật đằng sau thảm kịch và di sản thay đổi lịch sử vũ trụ
Kết quả khám nghiệm tử thi tại Bệnh viện Quân y Burdenko chỉ ra nguyên nhân tử vong do ngạt thở và hiện tượng giảm áp đột ngột làm oxy cùng nitơ trong máu bị sôi, gây vỡ mạch máu não cùng các cơ quan nội tạng.
Nguyên nhân gián tiếp dẫn đến cái chết oan nghiệt này xuất phát từ việc dự án muốn đưa ba người vào khoang lái quá hẹp nên đã bỏ qua quy định bắt buộc mặc bộ đồ du hành bảo hộ có bình cấp áp suất. Nếu được trang bị đồ bảo hộ Sokol trong lúc hạ cánh, lỗ rò rỉ của con tàu đã không thể cướp đi mạng sống của họ.
Thảm kịch Soyuz 11 ghi nhận lần duy nhất trong lịch sử nhân loại có phi hành gia tử nạn trực tiếp ngoài môi trường chân không vũ trụ. Sự hy sinh của ba người hùng đã buộc Liên Xô phải hoãn toàn bộ chương trình bay có người lái trong 27 tháng để cải tiến dòng tàu Soyuz. Họ giảm số lượng phi hành đoàn xuống còn hai người, thiết kế lại van áp suất và bắt buộc 100% phi hành gia phải mặc bộ đồ du hành trong suốt quá trình phóng và hạ cánh.
Để tưởng nhớ họ, Quốc tang đã được cử hành trọng thể và tro cốt của ba phi hành gia được an táng tại Nghĩa trang Tường điện Kremlin. Xuyên qua ranh giới Chiến tranh Lạnh, các phi hành gia Mỹ trên chuyến bay Apollo 15 sau đó cũng đã mang theo một bức tượng nhỏ cùng tấm bảng khắc tên ba người hùng Liên Xô đặt lại trên bề mặt Mặt Trăng, vĩnh viễn vinh danh những người đã ngã xuống vì tương lai chinh phục không gian của loài người.
