Sầu riêng Việt Nam "bị oan" về chất vàng O?

Ông Phan Văn Duy - Phó Cục trưởng Cục Chất lượng, chế biến và phát triển thị trường, Bộ NN&MT:

Liên quan đến tình hình xuất khẩu sầu riêng trong những tháng đầu năm, theo số liệu chúng tôi đã tìm hiểu và được báo cáo, riêng thị trường Trung Quốc - thị trường xuất khẩu chủ lực của chúng ta - đã giảm nhập khẩu sầu riêng khoảng 30% so với cùng kỳ năm ngoái.

Đây là một mức giảm mạnh và có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu của Việt Nam. Về vấn đề an toàn thực phẩm, tôi xin nhấn mạnh, thực tế đang cho thấy áp lực kiểm soát chất lượng nông sản đang ngày càng gia tăng, đặc biệt từ các thị trường khó tính như Trung Quốc. Trong khi đó, năng lực sản xuất và kiểm soát chất lượng của chúng ta vẫn còn yếu, chưa đồng bộ. Sau khi Trung Quốc tăng cường yêu cầu kiểm soát chất lượng, chúng tôi - theo sự chỉ đạo của Bộ NN&MT - đã tiến hành rà soát và cấp chứng nhận cho các doanh nghiệp, cơ sở đủ điều kiện xuất khẩu.

Ông Phan Văn Duy - Phó Cục trưởng Cục Chất lượng, chế biến và phát triển thị trường.

Kết quả, đến nay có 34 cơ sở đã được chứng nhận về kiểm nghiệm Cadimi; 19 cơ sở được chứng nhận về kiểm nghiệm vàng O. Trong đó, Trung Quốc đã công nhận 24 cơ sở về Cadimi và 15 cơ sở về vàng O. Tuy nhiên, có 4 cơ sở bị phía Trung Quốc loại ra do có sự chênh lệch giữa kết quả kiểm nghiệm tại Việt Nam và kết quả kiểm nghiệm khi hàng hóa đến nơi. Đây là rủi ro hiện hữu.

Nguyên nhân là do việc lấy mẫu kiểm nghiệm chỉ mang tính đại diện, trong khi thực tế vùng trồng rất rộng, không thể đảm bảo tuyệt đối toàn bộ sản phẩm đạt chuẩn. Chúng tôi đề nghị các địa phương và đơn vị liên quan cần phối hợp chặt chẽ hơn, đặc biệt là kiểm soát ngay từ đầu chuỗi sản xuất... Ngoài ra, năng lực kiểm nghiệm của chúng tôi hiện nay vẫn còn hạn chế.

Liên quan đến một số vấn đề như việc mua bán và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, chúng tôi khẳng định đây không chỉ là vấn đề của cơ quan kiểm nghiệm mà còn liên quan đến trách nhiệm quản lý chung và ý thức của người dân. Một số chất như đipiridyl (diquat, paraquat) hiện nay không được sử dụng ở nhiều quốc gia nhưng vẫn có dấu vết trong sản phẩm của ta.

Vừa qua, Cục Bảo vệ Thực vật cũng đã chủ động điều tra và xác định các khu vực có nguy cơ cao. Họ đã làm việc trực tiếp với các địa phương, phối hợp xử lý và hướng dẫn người sản xuất để khắc phục.

Ông Đặng Phúc Nguyên - Tổng Thư ký Hiệp hội rau quả Việt Nam:

Vụ việc nhiều lô sầu riêng của Việt Nam xuất khẩu sang Trung Quốc bị phát hiện chứa dư lượng kim loại nặng cadimi vượt ngưỡng quy định đã và đang tạo ra những tác động tiêu cực, sâu sắc và nhiều mặt đối với ngành hàng tỷ USD.

Không chỉ là một cảnh báo về an toàn thực phẩm, sự cố này còn là một bài kiểm tra khắc nghiệt về năng lực quản lý chất lượng, uy tín thương hiệu và sự bền vững của hoạt động xuất khẩu nông sản chủ lực của Việt Nam. Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng nhiễm cadimi được các cơ quan chuyên môn và chuyên gia xác định là do sự tích tụ kim loại nặng trong đất, chủ yếu có thể xuất phát từ việc lạm dụng phân bón hóa học, đặc biệt là các loại phân bón có gốc lân (như DAP) trong một thời gian dài.

Ông Đặng Phúc Nguyên - Tổng Thư ký Hiệp hội rau quả Việt Nam.

Quá trình canh tác chạy theo năng suất, thiếu kiểm soát đầu vào đã vô tình đưa chất độc vào chuỗi sản xuất. Bên cạnh cadimi, vấn đề tồn dư chất cấm Vàng O - một loại hóa chất nhuộm công nghiệp dùng để tạo màu vàng đẹp cho vỏ sầu riêng, thúc trái chín đều - cũng bị phía Trung Quốc siết chặt kiểm tra, cho thấy những lỗ hổng trong khâu sơ chế, bảo quản sau thu hoạch.

Sự cố này đã phơi bày những điểm yếu cố hữu của một ngành hàng phát triển quá "nóng": Thiếu kiểm soát toàn diện chuỗi cung ứng - từ vật tư đầu vào (phân bón, thuốc bảo vệ thực vật) đến quy trình canh tác tại vườn và xử lý sau thu hoạch. Sản xuất chạy theo số lượng - việc ồ ạt mở rộng diện tích, chạy theo năng suất mà chưa chú trọng đúng mức đến các tiêu chuẩn chất lượng bền vững. Sự lỏng lẻo trong quản lý và sử dụng mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói - dẫn đến tình trạng khi một lô hàng vi phạm, uy tín của cả một vùng, thậm chí cả quốc gia bị ảnh hưởng.

Ông Nguyễn Quang Hiếu - Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT):

Sau khi ký nghị định thư về xuất khẩu sầu riêng với Trung Quốc, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của nước ta đã tăng mạnh. Năm 2023 giá trị xuất khẩu trên 2 tỷ, năm 2024 kim ngạch xuất khẩu đạt trên 3,2 tỷ USD chiếm tới. Chiếm 45-47% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành rau quả.

Đối mặt với sự tăng trưởng quá nóng như này, Bộ NN&MT đã có hội nghị lớn để cảnh báo về sự tăng trưởng và cảnh báo nhiều nguy cơ, rủi ro mà điều này có thể dẫn đến. Về câu chuyện cadimi, khi Việt Nam nhận được thông báo đầu tiên vào tháng 3/2024, từ Trung Quốc, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã tiến hành nhiều cuộc điều tra diện rộng và chuyên sâu, trong đó phát hiện một số vùng có dư lượng cadimi cao.

Ông Nguyễn Quang Hiếu - Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật.

Gần đây, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã công bố những nguyên nhân chính khiến đất nhiễm cadimi, bao gồm: Tự nhiên gồm các yếu tố về thổ nhưỡng, đất cộng với nhiều vùng canh tác không được nghỉ ngơi, khiến đất nhiễm cadimi. Nguyên nhân chủ quan là do thói quen người dân sử dụng phân bón ở các vùng nhiều hơn khuyến cáo.

Về vàng O, khi Trung Quốc bổ sung các quy định về vàng O là do phát hiện trên sầu riêng của Thái Lan. Chất này thường được sử dụng sau thu hoạch. Vì thế để đề phòng nguy cơ từ tất cả các quốc gia nên Trung Quốc áp dụng chung cho cả Việt Nam.

Về câu chuyện đặt ra vì sao Thái Lan phản ứng nhanh mà Việt Nam phản ứng chậm. Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật nhấn mạnh: Ngay từ 9/1, khi quy định của Trung Quốc được thực thi, Cục đã gửi danh sách các phòng kiểm định sang cho bên Trung Quốc công nhận. Ngày 17/1 việc công nhận các phòng thí nghiệm của Việt Nam và Thái Lan được diễn ra cùng thời điểm. Từ thực tế việc sử dụng hóa chất do yêu cầu của đơn vị kinh doanh. Điều này là do người trồng, người kinh doanh chưa nhận thức rõ. Tuy nhiên, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã thông báo nghiêm cấm rộng rãi, từ đó đến nay chưa nhận được thêm thông báo nào về chất này.

Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đồng hành với người dân để xử lý việc đất nhiễm chất Cadimi, tuy nhiên việc này thì còn cần nhiều thời gian.

Ông Phùng Công Sưởng - Tổng Biên tập Báo Tiền Phong:

Chỉ trong vòng chưa đầy 3 năm, sầu riêng đã vươn lên trở thành một trong những mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực, lớn nhất trong các mặt hàng rau quả của Việt Nam, mang về hơn 3,2 tỷ USD trong năm 2024, là một con số kỷ lục đáng tự hào của nông sản Việt. Nhưng cũng chính vì hào quang đó, xuất khẩu riêng đang phải đối mặt với nhiều hệ lụy từ tăng trưởng nóng, như gian lận mã số vùng trồng, sản xuất thiếu đồng bộ, thiếu kiểm soát chất lượng đầu vào, và gần đây nhất - thị trường Trung Quốc liên tục cảnh báo về dư lượng Cadimi vượt ngưỡng trong sầu riêng Việt Nam.

Ông Phùng Công Sưởng - Tổng Biên tập Báo Tiền Phong.

Hàng loạt lô hàng bị trả về. Các doanh nghiệp điêu đứng, bị thiệt hại nặng, còn nông dân hoang mang nhìn nông sản rớt giá. Đáng lo hơn là hình ảnh sầu riêng Việt - được vun trồng bằng mồ hôi và hy vọng của người nông dân Việt đang bị đặt vào vòng nghi ngờ về kiểm soát chất lượng và an toàn thực phẩm.

Hội thảo hôm nay mà Báo Tiền Phong tổ chức muốn thể hiện một thông điệp rằng: Nếu không thay đổi tư duy quản lý, không có cơ chế kiểm soát chặt chẽ từ đầu vào đến đầu ra - nếu thiếu sự liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân và hướng đến sự phát triển bền vững, ngành hàng tỷ USD của Việt Nam có thể bị gục ngã bất cứ lúc nào.

Báo Tiền Phong với sứ mệnh đồng hành cùng các doanh nghiệp và người dân hy vọng sẽ cùng quý vị thẳng thắn chỉ ra những lỗ hổng đang tồn tại trong quản lý vùng trồng, cơ sở đóng gói, vật tư đầu vào, truy xuất nguồn gốc; liên kết chuỗi giá trị… Và quan trọng hơn cả, kiến tạo nên một lộ trình giải pháp cụ thể để sầu riêng Việt phát triển bền vững, thực chất, dài hơi hơn.

Báo Tiền Phong cam kết không chỉ dừng lại ở việc tổ chức hội thảo, mà sẽ tiếp tục đồng hành, sát cánh cùng các doanh nghiệp, người nông dân, nhà khoa học đi đến cùng, để tiếng nói hôm nay không chỉ được lắng nghe mà còn trở thành hành động.