Sài Gòn Xanh: 'Không còn ai nói điên khi thấy chúng tôi lội kênh vét rác nữa'

6h30, đang lội dưới dòng kênh đen ngòm ở phường Thới An, anh Nguyễn Lương Ngọc, chủ nhiệm nhóm Sài Gòn Xanh, bị một người đàn ông quăng túi rác vào người, kèm câu nói: "Tụi điên".

Đó là năm 2022 - những ngày đầu Sài Gòn Xanh bắt đầu xuống kênh dọn rác. Anh Ngọc vẫn nhớ cảm giác túi rác trúng lưng, rồi rơi xuống dòng kênh ngổn ngang túi nilon, chai nhựa, xác động vật, thức ăn thừa đang phân hủy, lềnh bềnh trên mặt nước cao đến ngang ngực. Anh không dừng tay, cũng không phản ứng lại, gom hết những chai túi xung quanh, gom cả bịch rác vừa bị ném vào người.

Đứng yên hay bước xuống dòng kênh?

Năm 2019, khi lần đầu vào TP HCM để tìm việc, Ngọc gặp cú sốc với những con kênh đen, mùi bốc nồng nặc vì rác. Anh dành nhiều năm đi khắp thành phố, quan sát những con hẻm đến vùng ngoại đô, rồi nảy ra ý nghĩ: "Làm sạch những nơi nhiều rác nhất - hạ nguồn các con rạch".

Anh rủ bạn bè, đồng nghiệp cùng tham gia. Dù họ từng nhiều lần góp mặt ở các hoạt động dọn rác trên cạn, nhưng được rủ xuống kênh thì hầu hết từ chối vì e ngại. Thậm chí, nhiều người khuyên anh đừng làm.

Nhiều tháng "gặp ai cũng rủ", cuối cùng, Ngọc tìm được một người gật đầu - Vĩ, đồng nghiệp làm cùng nhà hàng, cùng tình yêu với việc giữ sạch cho môi trường.

Có bạn đồng hành, Ngọc chọn địa điểm bắt đầu là con rạch ở Gò Vấp (cũ), gần nơi anh làm việc. Từ lúc lên kế hoạch đến khi thực hiện chỉ trong 2 ngày. Cả hai ghé cửa hàng tạp hóa, mua đôi ủng, găng tay rửa chén kèm cuộn túi đựng rác phân hủy sinh học thường dùng trong gia đình.

Hôm sau, cả hai chở nhau đến con rạch, đảo vài vòng rồi chọn một đoạn khuất dưới chân cầu, để "đừng ai nhìn thấy". Xe máy dựng sát gầm cầu, hai người hì hục chèn ống quần dài vào trong ủng, tay áo cũng nhét vào găng tay, dùng dây thun buộc lại để tránh rác, côn trùng.

Nhưng vừa bước xuống rạch, nước vẫn luồn lách qua đồ bảo hộ, dội cái lạnh vào Ngọc. Ngay sau đó, mùi rác xộc lên, cả hai bò lên bờ, nôn thốc.

"Hay về nhà cho rồi", là ý nghĩ duy nhất trong đầu anh lúc đó. Chỉ trong vài phút, hàng trăm nỗi sợ chạy trong đầu Ngọc: có ai nhìn thấy rồi chê cười, nơi đây hôi quá, dưới màu nước đen kia là những gì, ngâm nước bẩn về mắc bệnh thì sao...

"Dù tự mình vạch kế hoạch, nhưng trước sự bao vây của ‘biển rác’, tôi bỗng chốc lung lay, sợ chính ý tưởng của mình", Ngọc nhớ lại.

Anh nhìn sang người bạn đứng cạnh, rồi lại tiếp tục nhìn xuống dòng kênh, nhớ lại cú sốc của nhiều năm về trước khi lần đầu đến TP HCM. "Nếu không bước xuống, dòng kênh vẫn sẽ như thế, vẫn đầy rác như nỗi ám ảnh năm nào". Cả hai vỗ vai nhau, nhún nhảy, kể chuyện cười rồi đeo thêm khẩu trang, tiếp tục lội xuống.

Ngọc tự mình đè nén hơi thở, chỉ dùng miệng để không ngợp bởi mùi hôi. Với chiếc mũi nín chặt ấy, hai chàng thanh niên chia làm hai hướng, gom từng túi rác, cứ đầy là chuyển lên bờ, xin bỏ nhờ ở thùng rác của nhà dân. 12 tiếng ngâm mình dưới dòng kênh, anh ước tính dọn được gần một tấn rác.

Lên bờ, cơ thể Ngọc và Vĩ nhuộm đen. Nhiều người chạy xe gần đó bảo anh "điên", tránh xa vì bốc mùi. Đêm đó, cả người ám mùi nước kênh, tắm bao nhiêu lần vẫn không hết. Hai ngày liền, anh không ăn nổi cơm, còn đầu mãi nghĩ về ngày hôm đó.

Hai ngày sau, cả hai lại quyết định xuống kênh.

"Cho mình dọn rác với"

Anh Ngọc nhận ra, nếu chỉ dọn một đoạn kênh, tác động sẽ chỉ dừng lại ở đó. Vì vậy, anh chọn mạng xã hội làm kênh lan tỏa chương trình, đưa câu chuyện nhóm người trẻ ngâm mình trong dòng nước đen và tái sinh dòng kênh để truyền thêm cảm hứng để mọi người tham gia hoặc có ý thức gìn giữ môi trường. Mỗi lần dọn kênh, Vĩ và Ngọc thay phiên nhau, người gom rác, người quay video.

Tháng 12/2022, video cả hai dọn dẹp một con rạch dẫn nước nhỏ ở Gò Vấp bỗng được chia sẻ mạnh trên mạng xã hội, hút 4 triệu lượt xem. Sáng hôm sau, Ngọc nhận hàng trăm tin nhắn: "Cho anh tham gia với được không?", "Các bạn ở đâu, có thể cho mình cùng góp sức không?".

Lương Ngọc lúc này mới nghiêm túc nghĩ về một nhóm có tổ chức, vận hành bài bản, triển khai những chiến dịch lớn hơn. Nhóm chọn tên Sài Gòn Xanh, địa bàn hoạt động bắt đầu mở rộng. Nhóm từ hai người tăng lên 5 thành viên chủ chốt. Còn lại là tình nguyện viên tham gia khi sắp xếp được thời gian, toàn bộ kinh phí đều là thành viên tự nguyện đóng góp.

Thời gian đầu, nhóm gặp khó khăn trong việc giữ các bạn trẻ ở lại. Hầu hết tình nguyện viên là sinh viên, người trẻ đang học tập làm việc tại TP HCM, bị gia đình phản đối khi nghe tin con dọn rác dưới kênh. Có hàng trăm người tham gia một buổi rồi bỏ dở vì không chịu được mùi hôi.

Nhưng ngược lại, nhóm cũng có đông thành viên bền bỉ, tự động viên, tạo niềm vui cho nhau trong lúc hoạt động. Thành phần cũng mở rộng hơn, không chỉ những người trẻ quanh TP HCM mà còn có KOL, ca sĩ, diễn viên, doanh nhân, lãnh đạo doanh nghiệp và cả người nước ngoài. Như Arturas, 42 tuổi, gốc Litva, sống ở Biên Hòa. Mỗi tháng, người đàn ông này đều xin gác lại công việc để chạy xe từ Biên Hòa và TP HCM, tham gia dọn cùng nhóm.

Qua từng buổi, nhóm cùng ngồi lại rút kinh nghiệm, tự đóng góp ý kiến để hoạt động trở nên an toàn, bài bản hơn. Anh Ngọc chia nhóm, phân công người quản lý, đội trưởng, hậu cần, truyền thông. Người mới đến được hướng dẫn công việc phù hợp, khi nào sẵn sàng mới cho xuống kênh. Những người gắn bó lâu hơn trở thành lực lượng nòng cốt, cùng anh tổ chức các buổi dọn rác, truyền động lực cho mọi người.

Trang bị khi dọn rác, ban đầu chỉ là đôi găng tay rửa chén, nhưng khi có nhiều người tham gia, trách nhiệm đảm bảo an toàn lớn hơn. Nhóm chuẩn bị ba lớp găng tay, ủng. Trong cùng là găng y tế, ở giữa là găng chống cắt, ngoài cùng là chống nước. Trang phục là loại áo liền quần. Tình nguyện viên của nhóm khi tham gia dọn rác thải đều được tiêm ngừa các bệnh như uốn ván, thương hàn, cúm và uống vaccine tả. Nhóm còn chuẩn bị sẵn thuốc chống phơi nhiễm HIV PrEP cho các tình huống khẩn cấp.

Trước khi buổi làm sạch diễn ra, các thành viên liên hệ chính quyền hỗ trợ xe rác. Ngoài trực tiếp xuống kênh, nhóm còn phát quang, vận chuyển, phân loại các loại có thể tái chế, rác nguy hiểm, hữu cơ.

"Không ai nói tôi điên nữa", Ngọc cười, nụ cười mang nét tự hào.

Vòng đời mới cho rác

Bốn năm sau ngày đầu tiên bước xuống dòng kênh ở Gò Vấp, Ngọc không muốn Sài Gòn Xanh chỉ được nhớ đến với hình ảnh những người trẻ ngâm mình trong nước bẩn để nhặt rác.

Thông qua mạng xã hội, anh và nhóm tìm kiếm sự hỗ trợ để tìm ra giải pháp xử lý rác hiệu quả và an toàn hơn, từ máy móc, công nghệ đến các dự án mới. Bên cạnh đó, nhóm đang lắp hơn 400 phao chắn rác tại hạ nguồn các con kênh, ngăn chảy ra sông lớn, biển. Định kỳ, nhóm sẽ đến thu gom tại những vị trí phao này. Rác sau thu gom hướng đến một vòng đời mới, được tái chế thành những vật dụng như bàn, ghế, đồ trang trí, đóng góp cho mục tiêu kinh tế tuần hoàn bền vững.

Hành trình, thông điệp của nhóm còn lan tỏa ra quốc tế. Nhiều tổ chức ở Mỹ, châu Âu, Nhật Bản mong muốn được cùng chia sẻ kinh nghiệm. Nhiều lời nhắn bày tỏ kỳ vọng Sài Gòn Xanh mở rộng hoạt động liên tỉnh, đa quốc gia. Nhóm còn phối hợp các trường đại học công lập, tư thục, quốc tế để chia sẻ về môi trường, tổ chức hoạt động đổi rác lấy quà.

Đến nay, nhóm đã thực hiện 400 chiến dịch làm sạch, thu gom khoảng 4.000 tấn rác. Từ những ánh mắt hoài nghi ban đầu, Sài Gòn Xanh nay đã thu hút 25.000 người, cùng lội xuống những dòng kênh. Nhóm còn được vinh danh ở nhiều hạng mục giải thưởng vì cộng đồng của Vietnam iContent, WeChoice Awards...

Nhìn lại 4 năm hành trình, thủ lĩnh nhóm Sài Gòn xanh gói gọn trong từ "dám tiến bước dù trong hành động nhỏ hay lớn". Một ý tưởng từng bị gọi "điên rồ", những bước chân do dự "đứng yên hay bước xuống" thuở ban đầu vẫn có thể đi thật xa, làm thật lớn, khi đủ bản lĩnh để tiến về phía trước, truyền cảm hứng cho nhiều người cùng đồng hành.

Hoài Phương