Hơn 4 thập kỷ hình thành nghề nuôi ngọc trai
Không chỉ sở hữu những vịnh biển, đảo đá và hệ sinh thái đa dạng, Quảng Ninh còn có một "kho báu" đặc biệt nằm dưới mặt nước. Đó là những vùng nuôi trai lấy ngọc.
Nghề nuôi ngọc trai tại Quảng Ninh đã có lịch sử hơn 40 năm, bắt đầu từ khu vực Vân Đồn, nay thuộc Đặc khu Vân Đồn. Đây cũng được xem là một trong những địa bàn đầu tiên ở khu vực Đông Bắc phát triển nghề nuôi trai lấy ngọc.
Quảng Ninh có nhiều điều kiện để phát triển nghề nuôi trai lấy ngọc. Thành phố sở hữu hệ thống vùng biển rộng lớn với Hạ Long, Bái Tử Long, Vân Đồn, Cô Tô cùng hàng nghìn đảo lớn nhỏ. Nhiều khu vực có địa hình kín gió, mặt nước tương đối êm, tạo điều kiện thuận lợi để xây dựng các bè nuôi trai mà không lo bị sóng lớn phá hủy.
Đặc biệt, hệ sinh thái và nguồn thức ăn phong phú, có nguồn phù du, sinh vật biển và khoáng chất dồi dào. Đây là nguồn thức ăn tự nhiên lý tưởng giúp loài trai phát triển nhanh và tiết xà cừ tốt để tạo ra những viên ngọc có độ bóng, sáng và sắc màu đạt chuẩn.
Vùng biển Quảng Ninh được đánh giá là một trong những "vựa" ngọc trai lớn và có tiềm năng phát triển hàng đầu tại Việt Nam. Nghề nuôi trai lấy ngọc tại đây không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao mà còn gắn liền với thương hiệu du lịch di sản độc đáo.
Khu nuôi ngọc trai tại vụng Tùng Sâu thuộc Vịnh Hạ Long.
Từ một con trai đến viên ngọc hoàn chỉnh
Ngọc trai được coi là sản vật quý của biển cả. Vì ngọc trai nước mặn tự nhiên quá hiếm nên nghề nuôi trai lấy ngọc đã ra đời. Từ những bè nuôi ban đầu, nghề nuôi ngọc trai từng bước phát triển cùng với sự thay đổi về kỹ thuật và công nghệ.
Vùng biển Quảng Ninh là môi trường sinh trưởng lý tưởng của bốn loài trai ngọc quý gồm trai Martensi (Mã Thị), trai Vỏ Dày, trai Cánh Dài và loài Jamson.
Khác biệt hoàn toàn với ngọc trai nước ngọt vốn có tuổi thọ chỉ vài chục năm, ngọc trai biển Quảng Ninh được tôi luyện trong lòng biển mặn nên sở hữu lớp xà cừ dày dặn, độ bền hàng trăm năm và khả năng khúc xạ ánh sáng đa sắc lộng lẫy dưới ánh mặt trời.
Để tạo ra một viên ngọc tròn, bóng và có giá trị, ít ai biết được rằng con trai đã phải trải qua cuộc thử thách sinh mệnh như thế nào. Và phía sau vẻ đẹp tưởng như tự nhiên ấy cũng là sự can thiệp chính xác của con người và quá trình sinh trưởng đầy thử thách của con trai.
Trước hết, những con trai khỏe mạnh, thường ở độ tuổi khoảng 2-4 năm, được tuyển chọn làm nguyên liệu. Các kỹ thuật viên sau đó thực hiện công đoạn cấy. Việc cấy cũng cần đảm bảo cho con trai bị tổn thương một cách ít nhất có thể.
Một mảnh mô áo của con trai được ghép cùng nhân ngọc có dạng tròn, thường được tạo từ vỏ trai tự nhiên. Công đoạn này đòi hỏi độ chính xác cao bởi chỉ một sai lệch cũng có thể khiến con trai không giữ được nhân hoặc không thể tiếp tục sinh trưởng.
Sau khi cấy, trai được đưa vào khu vực nước yên, thuận lợi cho quá trình hồi phục. Khoảng một tháng đầu là giai đoạn đặc biệt quan trọng, khi những con trai không sống sót hoặc không giữ được nhân sẽ được loại bỏ.
Những con trai vượt qua giai đoạn này tiếp tục được đưa xuống các bè nuôi. Tại đây, chúng bắt đầu quá trình hình thành ngọc. Chúng ngày đêm miệt mài tiết từng lớp dịch xà cừ tinh khiết bao bọc lấy nhân suốt từ 24 - 36 tháng.
Trong suốt thời gian đó, các bè nuôi phải được kiểm tra định kỳ, trai được theo dõi tình trạng sinh trưởng, đồng thời loại bỏ rong rêu, sinh vật bám, ký sinh hoặc những con bị bệnh.
Chỉ khoảng 30% số trai được cấy có thể tạo ngọc, trong đó chỉ khoảng 10% cho ra những viên ngọc có độ tròn, độ bóng phù hợp để chế tác trang sức.
Thu hoạch ngọc trai.
Khi đến thời điểm thu hoạch, trai được đưa lên bờ, mở vỏ để lấy ngọc. Những viên ngọc sau đó được làm sạch, hong khô và phân loại theo kích thước, hình dáng, độ dày lớp xà cừ, độ bóng và màu sắc tự nhiên.
Ngọc trai Hạ Long sở hữu độ bóng như gương, có hiện tượng đổi màu lấp lánh khi gặp ánh sáng mặt trời, độ bền cao nhờ khoáng chất biển phong phú. Tại Quảng Ninh, những viên ngọc được tạo ra từ vùng biển Hạ Long, Vân Đồn và các khu vực lân cận có thể mang những sắc vàng, hồng đào, xám bạc cùng hiệu ứng ánh sáng đặc trưng.
Những viên có hình dáng tròn, bề mặt hoàn hảo có thể được sử dụng để chế tác nhẫn, mặt dây chuyền. Các viên có kích thước và màu sắc đồng đều được lựa chọn để tạo thành chuỗi ngọc.
Hiện tại, các dòng ngọc trai của vùng biển Quảng Ninh chính thức được công nhận đạt tiêu chuẩn sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia, vươn tầm xuất khẩu sang nhiều thị trường khó tính như Nhật Bản, châu Âu và các nước Đông Bắc Á.
