Tối 24/1 theo giờ Việt Nam, thị trường tài chính và giới quan sát quốc tế rúng động trước tuyên bố đanh thép của Tổng thống Donald Trump trên mạng xã hội Truth Social.
Ông Trump cảnh báo sẽ áp thuế 100% đối với toàn bộ hàng hóa xuất khẩu từ Canada sang Mỹ. Đây được xem là mức thuế trừng phạt chưa từng có trong lịch sử quan hệ thương mại hiện đại giữa hai quốc gia láng giềng Bắc Mỹ.
Theo tin từ Reuters và Bloomberg, điều kiện để kích hoạt "quả bom" thuế quan này là việc chính quyền Ottawa thực hiện thỏa thuận thương mại mới với Trung Quốc. Tổng thống Mỹ không ngần ngại chỉ trích gay gắt, cho rằng Bắc Kinh sẽ "nuốt chửng Canada" và phá hủy cấu trúc xã hội của nước này nếu thỏa thuận được thông qua.
Lý do chính yếu dẫn đến cơn thịnh nộ của Nhà Trắng là lo ngại về việc Canada biến thành sân sau của hàng hóa Trung Quốc. CNBC dẫn lời ông Trump nhận định: "Nếu Thống đốc Carney nghĩ rằng ông ấy có thể biến Canada thành một điểm trung chuyển để Trung Quốc đưa hàng hóa vào Mỹ thì ông ấy đã hoàn toàn nhầm lẫn".
Việc ông Trump gọi Thủ tướng Canada Mark Carney là "Thống đốc" - một cách gọi hàm ý coi Canada như tiểu bang thứ 51 của Mỹ - cho thấy mức độ căng thẳng ngoại giao đã bị đẩy lên đỉnh điểm, vượt xa khuôn khổ các tranh chấp thương mại thông thường.
Tổng thống Donald Trump cảnh báo Mỹ sẽ áp thuế 100% nếu Thủ tướng Canada Mark Carney ký thỏa thuận thương mại với Trung Quốc (Ảnh: iStock).
Nguồn cơn: Cái bắt tay "xe điện - nông sản"
Căng thẳng bùng phát sau khi Thủ tướng Mark Carney có chuyến thăm lịch sử tới Bắc Kinh - chuyến đi đầu tiên của một lãnh đạo Canada sau 8 năm - và đạt được một thỏa thuận sơ bộ nhằm gỡ bỏ rào cản thương mại.
Theo các nguồn tin, nội dung cốt lõi của thỏa thuận này là sự trao đổi lợi ích chiến lược: Trung Quốc sẽ cắt giảm thuế đối với hạt cải dầu của Canada. Đổi lại, Canada chấp nhận mở cửa thị trường cho khoảng 49.000 xe điện Trung Quốc nhập khẩu với mức thuế tối huệ quốc chỉ khoảng 6%, đồng thời xóa bỏ khoản phụ thu 100% từng áp dụng trước đó. Bên cạnh đó, công dân Canada cũng sẽ được Trung Quốc miễn thị thực.
Đáng chú ý, thái độ của ông Trump đã có sự quay xe chóng mặt khiến giới đầu tư không kịp trở tay. Chỉ mới ngày 16/1, Reuters ghi nhận ông Trump còn phát biểu tại Nhà Trắng rằng việc Canada ký thỏa thuận thương mại là "điều tốt".
Tuy nhiên, khi các chi tiết về việc mở cửa cho xe điện Trung Quốc lộ diện, cùng với những va chạm quan điểm tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới (Davos) vừa qua, lập trường của Mỹ đã đảo chiều 180 độ.
Doanh nghiệp Mỹ - Canada "ngồi trên lửa"
Nếu lời đe dọa thuế quan 100% trở thành hiện thực, đây sẽ là kịch bản tồi tệ nhất cho nền kinh tế Bắc Mỹ, nơi các chuỗi cung ứng được tích hợp cực kỳ chặt chẽ.
Ngành công nghiệp ô tô là khu vực dễ bị tổn thương nhất. Ông David Adams, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà sản xuất ô tô toàn cầu tại Canada, đã phải lên tiếng cảnh báo khẩn cấp.
Chia sẻ trên Bloomberg, ông Adams cho rằng việc áp thuế lên linh kiện ô tô - mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Canada - sẽ nhanh chóng làm gián đoạn, thậm chí tê liệt hoạt động sản xuất tại các nhà máy Mỹ. Ông nhấn mạnh phản ứng này của Tổng thống là "thiếu tính hợp lý" và hy vọng các cố vấn Nhà Trắng hiểu rõ tác hại khủng khiếp của nó đối với chính việc làm và người tiêu dùng Mỹ.
Không chỉ ô tô, an ninh năng lượng của Mỹ cũng đứng trước rủi ro lớn. Mỹ hiện nhập khẩu khoảng 4 triệu thùng dầu mỗi ngày từ Canada để vận hành các nhà máy lọc dầu khu vực Trung Tây. Mức thuế 100% sẽ ngay lập tức đẩy chi phí đầu vào tăng vọt, kéo theo áp lực lạm phát đè nặng lên nền kinh tế số một thế giới.
Hiện tại, theo Hiệp định CUSMA (tên gọi khác của USMCA tại Canada), phần lớn hàng hóa Canada được miễn thuế. Tuy nhiên, từ tháng 8/2025, ông Trump đã đơn phương áp thuế 35% lên một số mặt hàng như thép, nhôm. Việc nâng mức thuế lên 100% cho "toàn bộ hàng hóa" sẽ là đòn hủy diệt đối với hoạt động giao thương song phương.
Đòn gió hay sự đổ vỡ thật sự?
Giới phân tích quốc tế đang đặt câu hỏi liệu đây có phải là chiến thuật đàm phán quen thuộc của ông Trump hay không. Ông thường dùng thuế quan như một công cụ gây sức ép (như từng dọa áp thuế châu Âu hay các nước giao thương với Iran) nhưng không phải lúc nào cũng thực thi.
Tuy nhiên, bối cảnh lần này có phần nghiêm trọng hơn. Quan hệ giữa ông Trump và ông Carney đang xấu đi nhanh chóng sau những tranh luận nảy lửa về trật tự thế giới tại Davos.
Trong khi ông Carney kêu gọi các "cường quốc tầm trung" liên kết lại để tránh bị chèn ép, thì ông Trump đáp trả bằng việc tuyên bố Canada "tồn tại nhờ Mỹ" và rút lại lời mời tham gia "Hội đồng Hòa bình". Thậm chí, ông Trump còn tuyên bố hiệp định thương mại Bắc Mỹ dự kiến tái đàm phán vào tháng 7 tới là "không còn giá trị".
Hiện tại, cả Nhà Trắng và Văn phòng Thủ tướng Canada chưa đưa ra bình luận chính thức tiếp theo. Nhưng với việc Canada đang nỗ lực đa dạng hóa đối tác sang châu Á để giảm phụ thuộc vào Mỹ, và Mỹ thì kiên quyết chặn đứng mọi ngả đường của hàng hóa Trung Quốc, giới kinh doanh toàn cầu có lý do để lo ngại về một cuộc chiến thương mại toàn diện ngay tại Bắc Mỹ trong những ngày tới.
