Vượt qua đại dịch và chiến sự
Năm 2020, khi đại dịch Covid-19 bùng phát trên phạm vi toàn cầu khiến nhiều nền kinh tế rơi vào suy thoái, chuỗi cung ứng đứt gãy nghiêm trọng. Trong bối cảnh đó, nông nghiệp VN vẫn duy trì được đà tăng trưởng và xuất khẩu, với kim ngạch đạt hơn 41 tỉ USD, tăng 2,5% so với 2019. Đáng chú ý, nông nghiệp là khu vực duy nhất tăng trưởng dương trong khi nhiều ngành khác đặc biệt là dịch vụ ngưng trệ.
Nông nghiệp VN đang khẳng định vị thế và thương hiệu trong lúc thế giới biến động
ẢNH: T.N
Tới năm 2021, đại dịch Covid-19 bùng phát trên toàn thế giới. Tại VN các biện pháp giãn cách xã hội được áp dụng nghiêm ngặt, hoạt động sản xuất và vận chuyển gặp nhiều trở ngại nhưng xuất khẩu nông sản vẫn tăng trưởng. Nhiều mặt hàng như: rau quả, gạo, cà phê, tôm, đồ gỗ… tiếp tục giữ được thị trường, thậm chí mở rộng kênh tiêu thụ thông qua thương mại điện tử và điều chỉnh linh hoạt phương thức logistics. Kim ngạch xuất khẩu tăng 15% so với năm 2020 với cột mốc kỷ lục mới 48,6 tỉ USD. Kết quả quan trọng này giúp VN cân bằng cán cân thương mại, ổn định kinh tế vĩ mô.
Đại dịch qua đi, thế giới lại đối mặt với nắng nóng, khô hạn và xâm nhập mặn do biến đổi khí hậu. Hiện tượng nhiệt độ trái đất đạt mức cao kỷ lục vào năm 2023 và 2024 do El Nino tác động mạnh đến ngành nông nghiệp VN khi ĐBSCL là một trong 3 đồng bằng dễ bị tổn thương nhất của tình trạng biến đổi khí hậu và nước biển dâng. Khó khăn chưa hết khi đầu năm 2024, thế giới lại đối mặt với cuộc khủng hoảng Biển Đỏ khiến chuỗi cung ứng toàn cầu bị ngắt quãng, chi phí logistics tăng 150%...
Thế nhưng bất chấp khó khăn chồng khó khăn, nông nghiệp và xuất khẩu nông sản lại xuất hiện kỳ tích mới với kim ngạch lên đến 53 tỉ USD trong năm 2023 và đạt kỷ lục mới 62 tỉ USD vào năm 2024. Nhiều mặt hàng như gạo, rau quả, cà phê ghi nhận giá trị xuất khẩu cao nhất từ trước đến nay. Những thành tựu lớn của nông nghiệp tiếp tục nối dài vào năm 2025 với tổng kim ngạch xuất khẩu vượt 70 tỉ USD. Có thể thấy, nông nghiệp không chỉ chống chịu giỏi, mà còn có khả năng tận dụng cơ hội rất tốt trong khủng hoảng.
Câu lạc bộ tỉ USD, chục tỉ USD ngày càng đông đúc. Những mặt hàng trước đây hụt hơi lại cho thấy sức phục hồi vượt trội. Ví dụ hồ tiêu lần đầu quay lại "câu lạc bộ tỉ USD" với kim ngạch gần 1,7 tỉ USD trong năm 2025. Trái dừa bán đầy vỉa hè Sài Gòn cũng vươn lên mang về tỉ USD và dần trở thành một thương hiệu được thị trường thế giới ưa chuộng. Nhưng nổi bật nhất phải kể đến là sầu riêng. Trong vòng 5 năm, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng đã tăng từ khoảng 116 triệu USD, lên hơn 3,2 tỉ USD vào năm 2024, tương đương mức tăng tới 28 lần. Đây được xem là bước nhảy vọt ngoạn mục và đưa quả sầu riêng ngang hàng với mặt hàng tôm vốn có lịch sử phát triển hơn chục năm. Hay như mặt hàng gạo, lần đầu tiên trong lịch sử đạt sản lượng trên 9 triệu tấn và kim ngạch đến 5,7 tỉ USD vào năm 2024. Cột mốc lịch sử cũng liên tục gọi tên ngành hàng cà phê trong các năm qua và đỉnh điểm là năm 2025 khi kim ngạch vượt 9 tỉ USD. Tương tự với ngành thủy sản vượt 11 tỉ USD và gỗ trên 17 tỉ USD - tạo nên một cột mốc đáng ghi nhớ trong bối cảnh năm 2025 được đánh giá là một trong những năm khó khăn nhất của ngành.
Sản xuất xanh là mục tiêu hướng tới của nông nghiệp VN
ẢNH: Q.T
Thặng dư của nông nghiệp gánh cho nhiều ngành
Vai trò của nông nghiệp và xuất khẩu nông sản còn nổi bật ở chỗ là lĩnh vực duy nhất duy trì tăng trưởng xuất siêu trong 5 năm liên tiếp gần đây; từ con số 6,4 tỉ USD năm 2021 lên tới 21 tỉ USD vào năm 2025, tăng 3,2 lần. Đặc biệt năm 2021 và 2025, xuất siêu nông sản cao hơn xuất siêu cả nước. Điều này đồng nghĩa là thặng dư từ nông nghiệp đã trực tiếp "gánh" cho sự thâm hụt nhập siêu của các nhóm ngành khác.
Nói về ngành nông nghiệp với tất cả sự tự hào, ông Lê Minh Hoan, nguyên Bộ trưởng Bộ NN-PTNT (nay là Bộ NN-MT), chia sẻ: Quy mô của các doanh nghiệp nông nghiệp có thể không bằng các doanh nghiệp công nghiệp, nhưng sức lan tỏa ra hàng chục triệu hộ nông dân, có thể kết nối trở thành sức mạnh. Như vậy, phải nhìn nền nông nghiệp là một cấu trúc kinh tế - xã hội, chứ không phải là ngành kinh tế đơn lẻ, không chỉ là một ngành có đóng góp 14% tổng GDP. Đây là một ngành kinh tế bao trùm, đem lại thu nhập cho hàng chục triệu con người chứ không phải một nhóm người. Từ những câu chuyện trải qua đại dịch, cho đến bước nhảy vọt khi thế giới biến động, có thể thấy, ngành nông nghiệp với hàng chục triệu hộ nông dân có thể linh hoạt và năng động hơn trong những lúc nguy nan.
TS Đặng Kim Sơn, Chủ tịch Hiệp hội DN ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và chiến lược, khái quát: Trong 40 năm đổi mới vừa qua của đất nước, chúng ta chứng kiến nhiều biến động nhưng đặc biệt nhất là 3 cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới và đại dịch Covid-19; nhưng lĩnh vực nông nghiệp, nông dân và nông thôn chưa bao giờ làm chúng ta thất vọng. Khu vực này luôn thể hiện vai trò là trụ đỡ cho nền kinh tế nói riêng và dân tộc nói chung. Sau hàng loạt kỳ tích chung và kỷ lục riêng của từng mặt hàng trong năm 2025; ngành nông nghiệp đang hướng tới những mục tiêu mới với định hướng một vài năm tới là cột mốc 100 tỉ USD.
Thủy sản VN luôn biến nguy thành cơ mỗi khi thế giới biến động
ẢNH: T.N
Tuy nhiên, nông nghiệp tiếp tục đối mặt với nhiều thách thức. Đó là xung đột bùng phát ở Trung Đông kéo theo hàng loạt hệ lụy: Giá dầu tăng vọt, kéo theo chi phí logistics và nguy cơ chuỗi cung ứng toàn cầu đứt gãy thêm một lần nữa. Tuy nhiên, "trong nguy có cơ", nhiều chuyên gia nhận định trong bối cảnh thế giới tồn tại nhiều bất định như hiện nay thì vấn đề cốt lõi với nhiều quốc gia là chuyện "lo cái ăn" cho người dân. Trên thực tế, trong 5 năm qua, nhiều loại nông sản VN đã tăng giá gấp đôi, gấp 3 lần trước đó như hồ tiêu, cà phê, cao su, sắn…Ngay những lúc dự đoán tình hình khó khăn thì ngành nông nghiệp lại bứt phá và chiếm lĩnh được nhiều thị trường mới hơn trước. Bằng chứng dễ thấy như Philippines, giá gạo nội địa nước này đã tăng đáng kể sau khi xung đột Trung Đông nổ ra. Lượng gạo nhập khẩu của nước này cũng tăng mạnh trong 2 tháng đầu năm nay so với các tuyên bố hạn chế nhập khẩu trước đó. Với xu hướng này, nhập khẩu gạo của Philippines trong năm 2026 có khả năng vượt xa so với kế hoạch 3,8 triệu tấn. Có thể suy ra điều tương tự với các thị trường truyền thống khác như châu Phi hay Malaysia…
Xuất khẩu tôm cũng cho thấy những tín hiệu tích cực bên cạnh những thách thức. Phân tích mới đây của Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản VN (VASEP) cho thấy bên cạnh thị trường chính là Mỹ, con tôm VN đã "bơi" qua rất nhiều đại dương và mở rộng sự hiện diện của mình. Úc hiện là một trong 5 thị trường nhập khẩu tôm lớn nhất của VN, chiếm tỷ trọng khoảng 8% tổng kim ngạch xuất khẩu tôm của cả nước. Tôm VN đã chiếm thị phần từ 65 - 70% tổng giá trị nhập khẩu tại Úc.
Tương tự với ngành rau quả, dù chiến sự xảy ra đang làm gián đoạn xuất khẩu nhưng thị trường Đông Bắc Á với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc rất gần với VN. "Đây có thể là cơ hội tốt để VN vượt qua Thái Lan trở thành nguồn cung rau quả lớn nhất vào Trung Quốc. Nếu tận dụng được thời cơ này, xuất khẩu rau quả của VN sẽ lần đầu chạm mốc 10 tỉ USD sau khi lập kỳ tích 8,5 tỉ USD trong năm 2025", ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả VN, lạc quan.
Nỗ lực hoàn thiện quy trình sản xuất
Tình hình thị trường biến động nhưng khả năng vượt bão của nông nghiệp VN đã được tôi luyện vững vàng, luôn linh hoạt để về đích vượt ngoài mong đợi. Vấn đề cốt lõi hiện nay chính là phải hoàn thiện quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm để đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng cao của các thị trường.
Đó là các rào cản đặt ra từ thị trường Mỹ khi một số mặt hàng thủy sản bị "đứng hình" vì quy định Bảo tồn động vật có vú biển. Để tháo gỡ rào cản này không có cách nào khác là quy trình đánh bắt của VN phải thay đổi để đáp ứng yêu cầu của thị trường tiêu thụ. Hay thẻ vàng IUU chưa được châu Âu tháo gỡ sau 8 năm cũng là một điểm yếu đối với ngành khai thác thủy sản VN. Mới đây, thị trường châu Âu lại một lần nữa đưa ra yêu cầu cao hơn đối với tất cả hàng hóa nhập khẩu, trong đó nguyên tắc "chất bị cấm tại EU thì không được phép tồn dư trong hàng nhập khẩu" đang dần thay thế cơ chế linh hoạt trước đây. Theo đó, EU đề xuất áp dụng mức dư lượng mặc định
0,01 mg/kg - gần như tương đương với ngưỡng "không phát hiện". Mức này sẽ áp dụng với các hoạt chất không được EU phê duyệt hoặc bị đánh giá có nguy hại. Ngoài ra, EU còn thay đổi cách tiếp cận trong đánh giá rủi ro. Nếu trước đây, tiêu chuẩn dựa trên mức độ phơi nhiễm thực tế, thì nay chuyển sang đánh giá theo đặc tính nguy hại. Chỉ cần 1 hoạt chất có khả năng gây ung thư, rối loạn nội tiết hoặc ảnh hưởng hệ sinh thái, nó có thể bị cấm mà không cần chứng minh nguy cơ cụ thể trong thực tế sử dụng.
Ông Nguyễn Quý Dương, Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, khuyến nghị doanh nghiệp tăng cường kiểm tra hàng hóa trước khi xuất khẩu, coi đây là bước đi gần như bắt buộc nếu muốn giảm nguy cơ bị trả hàng. Một số việc có thể chủ động như lấy mẫu, phân tích theo đúng danh mục hoạt chất mà EU đang kiểm soát. Việc nắm bắt sớm quy định mới sẽ giúp các đơn vị chủ động điều chỉnh quy trình sản xuất, tránh rơi vào thế bị động khi quy định chính thức có hiệu lực.
Thị trường Trung Quốc, nơi tiêu thụ rất nhiều sản phẩm nông sản của VN cũng không còn dễ tính như trước. Những đợt cao điểm phát hiện tồn dư chất vàng O và Cadimi trên sầu riêng cũng khiến người nông dân lao đao. Nhưng một thời gian sau đó thì quy trình sản xuất của nông dân trồng sầu riêng mới đi vào quy chuẩn và đáp ứng được yêu cầu của thị trường.
Muốn vậy, đầu tư cho nông nghiệp phải được chú trọng hơn. TS Đặng Kim Sơn kiến nghị: "Đầu tư của xã hội cho nông nghiệp hiện nay rất mỏng manh. Trong mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số trong kỷ nguyên mới, chúng ta cũng chưa có sự chú trọng cho nông nghiệp và nông thôn. Về mặt khách quan, các yếu tố về kinh tế, tài chính nói chung hiện nay cũng không có lợi cho người nông dân. Để trụ đỡ của nền kinh tế vững mạnh và phát huy vai trò của nó trong dài hạn thì cần phải "chăm cây từ gốc", tăng cường đầu tư cho nông nghiệp, nông thôn".
GS-TS Bùi Chí Bửu, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Nông nghiệp miền Nam, góp ý: Hiện nay, nông dân của chúng ta rất giỏi, yêu cầu nào họ cũng đáp ứng được còn doanh nghiệp cũng ngày càng lớn mạnh và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhưng vấn đề của chúng ta là chưa có giải pháp, chiến lược gắn kết các thành phần này lại với nhau trong một môi trường, tổ chức bền vững hơn. Cụ thể như đối với hạt gạo, chúng ta có chiến lược rất tốt thông qua đề án 1 triệu
héc ta. Tuy nhiên, sản lượng lúa bán theo hợp đồng giữa nông dân và doanh nghiệp mới chỉ có 10%, còn lại vẫn buôn bán tự do. Cần có sự đầu tư dài hạn từ nhà nước cho ngành nông nghiệp dựa trên các kế hoạch cụ thể và kế hoạch hợp tác hiệu quả giữa các thành phần trong chuỗi giá trị".
Theo các chuyên gia nông nghiệp, bước vào giai đoạn phát triển mới, nông nghiệp VN không chỉ dừng lại ở sản lượng và xuất khẩu số lượng lớn, mà chuyển mình mạnh mẽ sang giá trị gia tăng cao, bền vững và xanh. Đây là bước đi chiến lược để đảm bảo cạnh tranh lâu dài trên thị trường quốc tế và thích ứng với những biến động trên thế giới.
ĐỒ HỌA: BẢO NGUYỄN
ĐỒ HỌA: BẢO NGUYỄN
Trên từng mảnh vườn, cái ao… vẫn có thể tạo ra giá trị kinh tế, tạo ra bức tranh nông nghiệp "dương" so với nhiều ngành khác. Tôi nghĩ về sức sống của hàng chục triệu hộ nông dân. Đây là niềm tin để phát triển chiến lược "tam nông" căn cơ hơn.
Nguyên Bộ trưởng Lê Minh Hoan
Tôi tin rằng, trong bối cảnh khó khăn thách thức hiện tại lĩnh vực này vẫn sẽ là "điểm tựa" vững chắc cho đất nước.
TS Kim Sơn
