AI có thể “nuốt” bao nhiêu việc làm?
Nỗi lo máy móc thay thế con người không phải mới xuất hiện. Lịch sử từng chứng kiến nhiều cuộc cách mạng công nghệ khiến người lao động hoang mang, nhưng sau cùng, xã hội vẫn thích ứng và tạo ra những công việc mới.
Tuy nhiên, với AI, mối đe dọa đang trở nên rõ ràng hơn. Báo cáo của Goldman Sachs (3/2023) ước tính AI có thể tự động hóa khoảng 25% tổng số công việc hiện nay, riêng tại Mỹ và Liên minh châu Âu, 300 triệu việc làm có nguy cơ bị thay thế.
Martin Ford, tác giả cuốn Rule of the Robots: How Artificial Intelligence Will Transform Everything, cảnh báo tác động của AI không chỉ ảnh hưởng tới từng cá nhân mà có thể mang tính hệ thống, xảy ra đồng loạt và gây chấn động cho cả nền kinh tế.
Tuy vậy, theo ông Ford và nhiều chuyên gia, AI vẫn có những giới hạn rõ ràng.
Dưới đây là 3 nhóm công việc khó bị AI thay thế:
Công việc sáng tạo thực sự
Theo Martin Ford, nhóm nghề đầu tiên tương đối an toàn là những công việc đòi hỏi sáng tạo nguyên bản, nơi con người không chỉ làm theo công thức hay tái sắp xếp dữ liệu có sẵn, mà phải tạo ra ý tưởng mới và giá trị mới.
Không phải mọi nghề sáng tạo đều “miễn nhiễm” với AI. Thiết kế đồ họa hay nghệ thuật thị giác chịu tác động mạnh do AI có thể phân tích hàng triệu hình ảnh để học các quy luật thẩm mỹ.
Tuy nhiên, các lĩnh vực như khoa học, y học, luật, chiến lược kinh doanh, nơi con người phải đưa ra phán đoán, chiến lược và quyết định phức tạp, vẫn còn “đất sống” rõ ràng.
Học sinh thi tốt nghiệp THPT năm 2025, chuẩn bị cho hành trình nghề nghiệp tương lai. Ảnh: Nguyễn Huế
Nghề nghiệp cần tương tác con người sâu sắc
Nhóm thứ hai là các công việc đòi hỏi trí tuệ cảm xúc và sự thấu hiểu con người, như bác sĩ, y tá, nhà tư vấn, giáo viên, nhà báo.
AI có thể hỗ trợ chẩn đoán bệnh nhanh và chính xác, nhưng khó thay thế vai trò của bác sĩ trong việc trao đổi, trấn an và đưa ra quyết định điều trị cuối cùng cho bệnh nhân.
Theo Ford, sẽ còn rất lâu nữa AI mới có thể xây dựng được các mối quan hệ xã hội bền vững, yếu tố cốt lõi trong nhiều ngành nghề.
Công việc tay nghề cao trong môi trường khó đoán trước
Nhóm thứ ba là các nghề đòi hỏi sự linh hoạt, khéo léo và giải quyết vấn đề trong điều kiện thực tế phức tạp, như thợ điện, thợ sửa ống nước, thợ hàn, kỹ thuật viên bảo trì.
Chuyên gia nhận định đây là những công việc luôn đối mặt với tình huống mới. Để tự động hóa hoàn toàn các công việc này, cần tới những robot mang tính khoa học viễn tưởng.
AI không “xóa sổ” nghề nghiệp, mà thay đổi bản chất công việc
Joanne Song McLaughlin, Phó giáo sư kinh tế lao động tại Đại học Buffalo (Mỹ), cho rằng hầu hết các công việc đều có một phần có thể tự động hóa, nhưng điều đó không đồng nghĩa nghề nghiệp sẽ biến mất.
“Các nhiệm vụ sẽ thay đổi và con người sẽ tập trung nhiều hơn vào kỹ năng giao tiếp, ra quyết định và kết nối”, bà nói.
Bà dẫn ví dụ về giao dịch viên ngân hàng: Việc đếm tiền đã được máy móc thay thế, nhưng họ vẫn tồn tại nhờ chuyển sang tư vấn và chăm sóc khách hàng - những kỹ năng AI khó đảm nhận.
Từ góc nhìn tại Việt Nam, chuyên gia giáo dục độc lập Bùi Khánh Nguyên cho rằng AI không thay thế nghề nghiệp, mà thay thế một số kỹ năng trong nghề.
Những công việc dễ tự động hóa như dịch thuật, phiên dịch có thể bị AI thay thế một phần hoặc ở mức độ cao. Trong khi đó, các nghề như bác sĩ, luật sư, kỹ sư vẫn cần con người, nhưng buộc phải làm việc cùng AI.
“AI có thể chẩn đoán bệnh rất chính xác, nhưng quyết định cuối cùng và việc chăm sóc người bệnh vẫn cần bác sĩ”, ông Nguyên nói.
Ngay cả trong lĩnh vực công nghệ cao, nơi tạo ra AI, lập trình viên cũng không hoàn toàn “an toàn” khi AI đã có thể viết mã và hỗ trợ nhiều công đoạn.
Theo ông, kỹ năng quan trọng nhất trong kỷ nguyên AI là khả năng học tập suốt đời.
3 “trụ” giúp người học đứng vững trước AI
PGS.TS Trần Quang Tiến, Giám đốc Học viện Phụ nữ Việt Nam, cho rằng thay vì tìm ngành “không bao giờ thất nghiệp”, người học nên nhìn vào các trụ xu hướng dài hạn:
Công nghệ số và AI: Những nghề biết ứng dụng, quản trị, sáng tạo cùng công nghệ sẽ tiếp tục có nhu cầu cao.
Kỹ năng xã hội và nhân văn: Tư duy phức hợp, chăm sóc - hỗ trợ, tham vấn, lãnh đạo, làm việc đa văn hóa là “vùng an toàn” của con người.
Kinh tế, pháp lý và quản trị thích ứng: Hiểu kinh tế số, luật giao dịch số, quản trị doanh nghiệp trong môi trường toàn cầu sẽ tạo lợi thế lớn.
Con người vẫn giữ lợi thế cốt lõi
Các chuyên gia thống nhất rằng không có nghề nào hoàn toàn miễn nhiễm với AI, nhưng AI cũng không thể thay thế “tính người” - từ cảm xúc, trực giác đến sáng tạo và tư duy phức tạp.
Trong kỷ nguyên AI, người lao động không chỉ cần kỹ năng nghề, mà còn cần khả năng thích ứng, học hỏi liên tục và biết sử dụng AI như một công cụ, thay vì xem nó là đối thủ.
