Đền Bạch Mã thờ cúng tướng tài Phan Đà, người có công lớn trong cuộc chiến đánh đuổi quân Minh vào thế kỷ XV. Ảnh: Ngọc Quân.
Người xứ Nghệ từ bao đời vẫn truyền nhau câu: "Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng" để nhắc về bốn ngôi đền thiêng bậc nhất vùng đất này. Trong đó, đền Bạch Mã (xã Kim Bảng, tỉnh Nghệ An) được xem là một trong "tứ đại đền thiêng", nơi hội tụ niềm tin, sự thành kính và lòng tri ân với tiền nhân đã có công dựng nước, giữ nước.
Theo truyền thuyết và đền phả, đền được lập để thờ Tướng quân Phan Đà, người con của vùng Chi Linh, xuất thân trong một gia đình nghèo làm nghề chài lưới. Từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, giỏi võ nghệ, lớn lên thân hình vạm vỡ, chí khí hơn người. Khi đất nước lâm nguy, ông tập hợp nghĩa quân, ngày đêm rèn luyện, sẵn sàng ra trận.
Hình ảnh vị tướng trẻ cưỡi ngựa trắng tung hoành nơi chiến địa đã in sâu trong tâm thức dân gian, để rồi cái tên Bạch Mã gắn liền với ông từ đó. Ảnh: Ngọc Quân.
Năm 1418, khi Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn, sau đó tiến quân vào Nghệ An lập căn cứ tại Trà Lân, Phan Đà đã đem toàn bộ lực lượng của mình gia nhập nghĩa quân và lập nhiều chiến công hiển hách.
Theo lời kể ông Hoàng Kim Bình (72 tuổi), phó thủ nhang tại Đền Bạch Mã, người có hơn 15 năm trông coi đền kể lại, theo sử kể lại hình ảnh vị tướng trẻ cưỡi ngựa trắng tung hoành nơi chiến địa đã in sâu trong tâm thức dân gian, để rồi cái tên Bạch Mã gắn liền với ông từ đó.
Hiện nay, đền Bạch Mã có kiến trúc đẹp mắt và tinh xảo, được Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích lịch sử cấp quốc gia từ năm 1994. Ảnh: Ngọc Quân.
Sau khi lên ngôi năm 1428, Lê Lợi đã sắc phong Phan Đà là "Đô thiên đại đế Bạch Mã Thượng đẳng phúc thần", cho lập đền thờ và đưa vào hàng "Điển lễ Quốc tế". Qua các triều đại, đền tiếp tục được ban nhiều đạo sắc phong, tôn xưng là Thượng đẳng tối linh tôn thần. Từ đó, đền Bạch Mã nổi tiếng linh thiêng, khách bộ hành khi đi qua đều dừng lại cúi đầu thành kính.
Trải qua bao biến thiên lịch sử, đền Bạch Mã vẫn giữ được kiến trúc cổ kính với hệ thống Tam quan, Nghi môn, Thượng điện, Trung điện, Hạ điện, Tả vu, Hữu vu bằng gỗ chạm khắc tinh xảo. Không chỉ là công trình kiến trúc có giá trị, đền còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, nơi quá khứ và hiện tại giao hòa.
Du khách đã đội mưa đến thắp hương. Ảnh: Ngọc Quân.
Mỗi độ Xuân về, người dân tìm đến không chỉ để cầu phúc, cầu an mà còn để lắng nghe tiếng vọng lịch sử, tiếp thêm niềm tin và khát vọng cho những hành trình mới trên quê hương xứ Nghệ. Đặc biệt, 2026 là năm Bính Ngọ, dù thời tiết có mưa nhưng vẫn có rất đông người dân và du khách thập phương về du xuân, thắp hương cầu bình an.
Ngày 24/3/1994, Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ban hành quyết định xếp hạng đền Bạch Mã là "Di tích lịch sử văn hóa – Kiến trúc nghệ thuật" cấp Quốc gia. Dấu mốc ấy không chỉ khẳng định giá trị đặc biệt của ngôi đền trong hệ thống di sản xứ Nghệ, mà còn mở ra cơ hội để địa phương quan tâm đầu tư, gìn giữ và phát huy giá trị lâu dài.
Hằng năm, vào ngày 9 và 10 tháng 2 âm lịch, nhân dân trong vùng tổ chức lễ tế để tưởng nhớ và cầu nguyện cho công ơn của Phan Đà và các vị thần khác. Ảnh: Ngọc Quân.
Năm 2019, Lễ hội Đền Bạch Mã (Thanh Chương, Nghệ An) được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, tiếp thêm động lực để địa phương bảo tồn và lan tỏa giá trị lễ hội trong đời sống đương đại.
Theo ông Đặng Huy Biền, Trưởng phòng Văn hóa xã Kim Bảng, địa phương đã lập quy hoạch mở rộng không gian phía trước đền nhằm tạo điều kiện tổ chức lễ hội quy mô, bài bản hơn.
"Từ khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, xã xác định phát triển du lịch gắn với các di tích lịch sử - văn hóa là một hướng đi trọng tâm. Trong đó, đền Bạch Mã sẽ được kết nối với các điểm đến như khu du lịch hình thành chuỗi du lịch sinh thái kết hợp lịch sử – tâm linh, tạo nên hành trình trải nghiệm đa dạng cho du khách", ông Biền cho hay.
