Cú sốc từ vòng phỏng vấn: Khi chiếc áo doanh nghiệp quá rộng
Theo báo cáo của Thị trường công nghệ thông tin Việt Nam, đến năm 2025, ngành CNTT thiếu khoảng 200.000 lao động có trình độ và tay nghề. Ở chiều ngược lại, nhiều sinh viên IT mới tốt nghiệp khi được hỏi đã thừa nhận rằng việc tìm kiếm việc làm khó khăn hơn rất nhiều.
Trở ngại lớn nhất không ở việc thiếu tin tuyển dụng, mà ở tiêu chuẩn đầu vào đã được viết lại hoàn toàn dưới sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI). Nhiều sinh viên tốt nghiệp với bảng điểm đẹp, nhưng lập tức bị "choáng ngợp" khi doanh nghiệp giao cho thực hiện các bài toán chịu tải hệ thống phức tạp, thiết kế luồng dữ liệu hay tối ưu hóa cơ sở dữ liệu thực tế.
Từng ứng tuyển vị trí AI Engineer tại một startup công nghệ, bạn N.Q.Đ (cử nhân Đại học Tôn Đức Thắng) chia sẻ: "JD ghi rõ là tuyển dụng Junior, nhưng khi làm bài test năng lực, họ lại yêu cầu mình phải trình bày định hướng, lên kế hoạch triển khai hệ thống và so sánh chi phí hạ tầng tối ưu. Đây rõ ràng là công việc của một Senior hay Chuyên gia kiến trúc hệ thống, chứ không còn là sân chơi cho những nhân sự trẻ vừa bước vào nghề".
Tác động của GenAI vào hệ điều hành của doanh nghiệp
Sự phát triển nhanh chóng của các công cụ AI tạo sinh (GenAI) như ChatGPT, Cursor hay GitHub Copilot đã giúp rút ngắn thời gian lập trình, nhưng cũng khiến nhiều sinh viên có xu hướng phụ thuộc vào công cụ nếu thiếu nền tảng. Khi bước vào phòng phỏng vấn trực tiếp đòi hỏi Live Coding (viết code trực tiếp) hoặc Architecture Defense (giải trình kiến trúc), họ lập tức gặp khó khăn. Bạn H.P.L tự vấn: "Lúc nhà tuyển dụng hỏi xoáy vào logic vận hành phía sau, mình mới nhận ra mình đã bị hổng kiến thức nền tảng và mình nghĩ có lẽ bản thân đang bị bỏ lại phía sau".
Là một Tech Lead thường xuyên tham gia chấm bài test và phỏng vấn năng lực của ứng viên tại một công ty sản xuất phần mềm tại Hà Nội, anh Nguyễn Tùng nhấn mạnh ba "hố đen" lớn nhất khiến cử nhân IT mới ra trường mất điểm là sự thụ động trong kỹ năng tự học, thiếu tư duy phản biện khi nhận yêu cầu, và đặc biệt là thiếu hụt về nền tảng chuyên môn.
"AI là công cụ rất hữu ích, nhưng phụ thuộc quá nhiều vào AI để viết code là cực kỳ nguy hiểm. Các bạn vẫn cần nắm chắc kiến thức nền tảng như thuật toán, cấu trúc dữ liệu, cách xử lý logic. Nếu chỉ sao chép code AI tạo ra mà không hiểu nguyên lý hoạt động, đến khi hệ thống thực tế gặp lỗi hoặc cần tối ưu, các bạn sẽ hoàn toàn bất lực vì không biết phải bắt đầu sửa lỗi từ đâu." - anh nhận định.
Minh chứng cho thực tế tuyển dụng của doanh nghiệp, chị Ngọc Nga - Trưởng nhóm Nhân sự của một tập đoàn công nghệ trong lĩnh vực phát hành và phát triển ứng dụng đã thẳng thắn về tỷ lệ chọi của các ứng viên IT trẻ trong một năm trở lại đây: "Đối với vị trí Fresher, số lượng hồ sơ có thể lên đến hàng trăm CV mỗi đợt, nhưng chỉ có khoảng 50 - 60% đạt yêu cầu để bước vào vòng phỏng vấn, và tỷ lệ thực tế nhận được offer của doanh nghiệp chỉ khoảng 10 - 15%. Riêng phân khúc Junior thì thị trường đang biến động rất mạnh. Dưới áp lực của AI, tỷ lệ cạnh tranh giữa các bạn Junior cực kỳ cao, chỉ khoảng 30% ứng viên có cơ hội đi tiếp vào vòng test hoặc phỏng vấn trực tiếp. Doanh nghiệp hiện nay kỳ vọng rất cao ở Junior, đặc biệt là tư duy hệ thống và kinh nghiệm thực chiến sâu ở một vài mảng cụ thể chứ không tuyển dụng dàn trải như trước."
Đồng quan điểm, anh Nguyễn Tùng Linh chỉ ra sự thay đổi đáng kể trong định biên nhân sự của doanh nghiệp. Trước đây, một dự án lớn thường cần cấu trúc cồng kềnh gồm 1 Tech Lead, 1 BA, 1 PO, 2 Senior, 4 Junior và 2 Tester (khoảng 11 người) thì giờ đây, với sự hỗ trợ của AI, định biên một dự án tương đương đã tinh giản chỉ còn 5 người: 1 Tech Lead, 1 PO, 1 Senior, 1 Tester và chỉ giữ lại duy nhất 1 Junior.
Bước ngoặt tư duy: Từ "Thực thi" sang "Dẫn dắt"
Câu chuyện của bạn H.P.L hay N.Q.Đ không phải là cá biệt. Đó là những lát cắt chân thực cho thấy luật chơi của thị trường lao động công nghệ đã bị viết lại. Tiêu chuẩn đánh giá "tiềm năng" của một nhân sự trẻ giờ đây không còn đo bằng số năm kinh nghiệm hay sự chăm chỉ viết code theo yêu cầu, mà đo bằng giá trị thực tế bạn tạo ra.
Khi năng lực thực thi thuần túy (How) đang dần “mất giá” vì AI làm quá tốt, thì năng lực tư duy kiến trúc và chiến lược quản trị (What & Why) lại trở thành chiếc phao cứu sinh đắt giá nhất. Để không bị bộ lọc tự nhiên của thị trường đào thải, các nhân sự công nghệ trẻ cần dịch chuyển hệ điều hành tư duy ra sao để chuyển từ “thế bị động” sang “vị thế của người điều khiển cuộc chơi”?
Bích Đào
