Ngày 10/8, một bài đăng trên Facebook tại Thụy Điển bất ngờ lan truyền với tốc độ hiếm thấy trong bối cảnh mạng xã hội ngày càng khó tạo ra những hiện tượng thực sự viral. Trong ảnh là một nữ y tá mắt đỏ hoe như vừa bật khóc sau một ngày làm việc căng thẳng. Đi kèm là một đoạn tâm sự ngắn gọn nhưng đủ sức khiến hàng chục nghìn người dừng lại đọc:
"Tôi tên là Inês. Tôi là y tá. Hôm nay tôi đã khóc trong hành lang bệnh viện. Không ai nhìn thấy. Không ai hỏi tôi có ổn không".
Câu chuyện kể rằng trong ngày hôm đó, Inês đã ở bên cạnh hai bệnh nhân hấp hối. Cô dành thời gian chăm sóc những người sắp rời khỏi cuộc đời này, nhưng khi chính mình cần một lời động viên thì lại không có ai bên cạnh. Đó là kiểu câu chuyện mà mạng xã hội yêu thích: Một người bình thường, một sự hy sinh thầm lặng và một nỗi cô đơn khiến người đọc cảm thấy cần phải phản ứng điều gì đó.
Chỉ trong thời gian ngắn, bài đăng thu hút hơn 65.000 lượt tương tác cùng hơn 13.000 bình luận. Hàng nghìn người để lại những lời động viên chân thành dành cho nữ y tá mà họ chưa từng gặp. Có người gọi cô là thiên thần. Có người gửi những cái ôm từ xa. Có người chia sẻ bài viết cho bạn bè như một lời nhắc nhở về những con người đang âm thầm cống hiến cho xã hội.
Nhưng toàn bộ câu chuyện đó chưa từng xảy ra.
Theo cuộc điều tra của tổ chức kiểm chứng thông tin Källkritikbyrån tại Thụy Điển, Inês không tồn tại. Bức ảnh lan truyền trên Facebook được tạo hoàn toàn bằng trí tuệ nhân tạo. Thậm chí, bằng chứng còn nằm ngay trên tấm hình mà hàng chục nghìn người đã nhìn thấy. Ở góc phải phía dưới xuất hiện dòng chữ tiếng Bồ Đào Nha "Imagem gerada por AI", nghĩa là "Ảnh được tạo bằng AI". Đây là watermark mà nhiều công cụ AI tự động gắn vào sản phẩm của mình. Nói cách khác, người tạo ra bức ảnh thậm chí còn không buồn xóa dấu vết.
Thế nhưng điều khiến các nhà điều tra chú ý không phải là một bức ảnh AI. Những hình ảnh như vậy xuất hiện trên internet mỗi ngày. Điều đáng chú ý là việc hàng chục nghìn người vẫn tin vào đó. Không ai biết Inês là ai. Không ai biết cô làm việc ở bệnh viện nào. Không có bất kỳ bằng chứng nào cho thấy câu chuyện từng xảy ra ngoài đời thực. Nhưng chỉ cần một gương mặt buồn bã và một đoạn văn được viết đúng công thức, mạng xã hội đã tự làm phần việc còn lại.
Khi lần theo fanpage đăng tải bài viết, các nhà điều tra nhận ra đây không phải một trường hợp cá biệt. Trang Facebook mang tên Sverige Direkt mới được tạo vào giữa tháng 7 nhưng chỉ trong vài tuần đã liên tục đăng tải những câu chuyện tương tự. Một lính cứu hỏa nằm trên giường bệnh sau khi hy sinh vì cộng đồng. Hai người lính trẻ mồ côi cha mẹ nhưng có người ông tuyệt vời nhất thế giới. Một công nhân vệ sinh môi trường bật khóc vì được con gái tự hào về nghề nghiệp của mình.
Những câu chuyện này có vẻ khác nhau về nhân vật, nhưng lại giống nhau đến kỳ lạ về cấu trúc. Chúng đều xoay quanh những con người bình thường, những hy sinh thầm lặng, những khoảnh khắc xúc động và một lời kêu gọi tương tác đơn giản. Kết quả cũng tương tự nhau. Có bài thu hút hơn 17.000 lượt tương tác, có bài gần 30.000 lượt tương tác, có bài vượt mốc 31.000 lượt tương tác.
Theo Källkritikbyrån, toàn bộ đều là sản phẩm hư cấu.
Điều đó đặt ra một câu hỏi quan trọng hơn nhiều so với việc một bức ảnh có phải do AI tạo ra hay không: Ai đang đứng sau những câu chuyện này và họ được gì từ đó?
Câu trả lời nằm ngay dưới phần bình luận.
Mỗi bài đăng đều dẫn người dùng tới một website có giao diện giống các trang tin tức thông thường. Sau khi bị thu hút bởi câu chuyện trên Facebook, người đọc được mời bấm vào đường link để tìm hiểu thêm. Ở phía bên kia là những website phủ kín quảng cáo. Mỗi lượt xem, mỗi lần tải trang, mỗi cú nhấp chuột đều có thể chuyển hóa thành doanh thu.
Nói cách khác, những câu chuyện về y tá, lính cứu hỏa hay công nhân vệ sinh không phải sản phẩm cuối cùng. Chúng chỉ là mồi câu. Thứ thực sự được bán là sự chú ý của người dùng.
Trong nhiều năm, internet đã tồn tại những "nhà máy clickbait" chuyên sản xuất nội dung gây sốc hoặc đánh vào cảm xúc để kéo lưu lượng truy cập. Nhưng AI đang khiến mô hình này thay đổi theo hướng nguy hiểm hơn. Trước đây, để vận hành một mạng lưới như vậy cần người viết bài, tìm ảnh, chỉnh sửa nội dung và quản lý hàng loạt fanpage. Giờ đây, phần lớn công việc có thể được thực hiện chỉ bằng vài câu lệnh. Một công cụ AI tạo ảnh. Một công cụ AI viết câu chuyện. Một tài khoản Facebook để phân phối nội dung. Chi phí giảm mạnh trong khi sản lượng tăng lên đáng kể.
Trong quá trình truy tìm nguồn gốc của mạng lưới này, các nhà điều tra bắt đầu kiểm tra những thông tin công khai mà Facebook yêu cầu các fanpage phải hiển thị. Và chính tại đây, họ phát hiện dấu vết đầu tiên dẫn ra ngoài biên giới Thụy Điển.
Fanpage Sverige Direkt được đăng ký bằng một địa chỉ email có đuôi @embers.vn.
Đây là một tên miền tại Việt Nam.
Thoạt nhìn, đó có thể chỉ là một chi tiết kỹ thuật không đáng chú ý. Nhưng khi tiếp tục tìm kiếm những fanpage khác sử dụng cùng tên miền email này, bức tranh bắt đầu mở rộng nhanh chóng. Hàng loạt trang Facebook tiếng Thụy Điển khác xuất hiện với cùng đặc điểm: Được lập trong cùng khoảng thời gian, đăng tải những nội dung gần như giống nhau và đều hướng người dùng tới các website kiếm tiền từ quảng cáo.
Danh sách này không dừng ở Thụy Điển. Dấu vết tiếp tục xuất hiện trên các fanpage bằng tiếng Đan Mạch, tiếng Pháp, tiếng Séc, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và tiếng Anh. Điều đó cho thấy mục tiêu có lẽ không phải là tuyên truyền chính trị mà đơn giản là tối đa hóa mức độ tranh cãi, từ đó tối đa hóa lượng tương tác.
Càng đào sâu, các nhà điều tra càng nhận ra họ không còn đối mặt với một fanpage đơn lẻ hay một vài bài đăng AI. Thứ hiện ra trước mắt là một mạng lưới nội dung xuyên biên giới hoạt động có hệ thống, sử dụng cùng một công thức để biến cảm xúc của người dùng thành doanh thu quảng cáo.
Tuy nhiên, email @embers.vn mới chỉ là lớp vỏ đầu tiên. Manh mối này cho thấy dấu vết dẫn về Việt Nam, nhưng chưa trả lời được câu hỏi quan trọng nhất: Ai là người đứng sau toàn bộ mạng lưới này?
Để tìm câu trả lời, các nhà điều tra buộc phải đi sâu hơn vào phần mà người dùng internet bình thường không bao giờ nhìn thấy: Dữ liệu kỹ thuật ẩn bên trong các website. Chính tại đó, họ phát hiện một cái tên bí ẩn xuất hiện lặp đi lặp lại trong hệ thống quản trị. Từ cái tên này, cuộc điều tra cuối cùng dẫn tới một doanh nghiệp có địa chỉ rõ ràng tại Hà Nội.
(Còn tiếp Phần 2: Hé lộ manh mối công ty Beeup và CEO bí ẩn của 'nhà máy tin giả' tại Hà Nội)
