Số liệu từ một cuộc khảo sát năm 2022 cho thấy 29% người Mỹ bị cắt đứt liên lạc với cha mẹ, con cái hoặc anh chị em. Đến năm 2025, con số này tăng lên 38%. Tại các phòng tham vấn tâm lý, ngày càng nhiều người kể về nỗi đau "mất người thân" dù họ vẫn còn sống.
Nguyên nhân của sự chia rẽ không chỉ đến từ xung đột tính cách hay lối sống. Một yếu tố mới đang tác động mạnh mẽ hơn: thuật toán mạng xã hội - thứ được thiết kế để tối ưu hóa tương tác bằng cách khuếch đại cảm xúc.
Ảnh minh họa: Pexels
Bà Maria Ressa, chủ nhân giải Nobel Hòa bình, từng mô tả cách mạng xã hội tác động đến cấu trúc xã hội trong cuốn sách Làm thế nào để chống lại một nhà độc tài. Bà chỉ ra rằng các thuật toán đang đẩy người dùng về hai cực đối lập.
Thuật toán hoạt động như một bộ lọc, chỉ giữ lại và phóng đại những gì chúng ta muốn thấy. "Nếu bạn có thiên kiến về một vấn đề, hệ thống sẽ liên tục dội vào bạn những thông tin củng cố niềm tin đó. Ngược lại, những người có góc nhìn khác cũng bị đẩy sâu vào một 'ốc đảo' thông tin đối lập," bà Ressa phân tích.
Hệ quả là mạng xã hội vô tình tạo ra những thế giới song song. Khi hai thành viên trong cùng một gia đình cùng lướt web, họ không tiếp cận một sự thật chung mà bị thuật toán "nuôi dưỡng" bằng hai luồng thực tế khác biệt. Khoảng cách giữa họ rộng dần sau mỗi lần chạm màn hình.
Nghiên cứu nội bộ của các nền tảng lớn cũng thừa nhận, cảm xúc tiêu cực - đặc biệt là sự tức giận - được thuật toán ưu tiên phân phối cao gấp 5 lần nội dung khách quan.
Một nghiên cứu năm 2024 chỉ ra thực trạng đáng báo động: Chỉ sau một tuần tiếp xúc với các nội dung xếp hạng bởi thuật toán, thái độ tiêu cực của người dùng đối với phía đối lập đã thay đổi tương đương mức độ tích lũy trong 3 năm ở điều kiện bình thường. Sự gia tăng thần tốc này khiến các thành viên trong gia đình trở nên xa lạ, thậm chí thù địch chỉ sau vài tuần.
Sống trong các "bong bóng lọc" (filter bubble), chân lý của người cha có thể bị đứa con coi là "tin giả" và ngược lại. Sự thù địch về tư tưởng dần biến thành ác cảm cảm xúc, triệt tiêu sự thấu cảm giữa những người cùng huyết thống.
Để bảo vệ gia đình trước "cuộc chiến dữ liệu", Tiến sĩ Mitchell B. Liester, Đại học Colorado (Mỹ), gợi ý các bước thay đổi:
Tạo "vùng xanh" công nghệ: Thiết lập khung giờ không điện thoại (no-phone zone) trong bữa ăn hoặc các buổi tụ họp để tái kết nối trực tiếp bằng mắt và lời nói.
Chọn lọc nguồn tin: Chủ động hủy theo dõi các tài khoản cực đoan, ngay cả khi họ cùng quan điểm với bạn. Ưu tiên các trang tin đa chiều, khách quan.
Nhận diện thao túng: Trước một thông tin gây phẫn nộ, hãy tự hỏi: "Nội dung này cung cấp sự thật hay đang cố tình chọc giận tôi để kiếm tương tác?".
Tìm kiếm điểm chung: Khi trò chuyện, hãy tập trung vào các giá trị cốt lõi, kỷ niệm gia đình thay vì tranh luận về các vấn đề chính trị, xã hội nhạy cảm đang "hot" trên mạng.
Việc giành lại quyền kiểm soát sự chú ý không chỉ là bảo vệ sức khỏe tâm thần, mà còn là nỗ lực cứu vãn những mối quan hệ quan trọng nhất trong cuộc đời, trước khi thuật toán biến người nhà thành người dưng.
(Theo Psychology Today)
