Lương hưu: Đừng chỉ “tăng cho đủ”, mà phải “tăng để sống được”

Trong bối cảnh giá cả sinh hoạt liên tục leo thang, câu chuyện điều chỉnh lương hưu không còn là vấn đề kỹ thuật thuần túy, mà đã trở thành một phép thử đối với tính nhân văn và hiệu quả của hệ thống an sinh xã hội.

Tìm ra điểm cân bằng hợp lý.

Từ những tranh luận xoay quanh các phương án tăng lương hưu hiện nay, có thể thấy rõ một thực tế: nếu chỉ dừng ở tư duy "tăng theo tỉ lệ", chính sách sẽ khó chạm đến điều người nghỉ hưu thực sự cần – đó là khả năng sống ổn định sau một đời lao động.

Lương hưu tại Việt Nam vận hành theo cơ chế đóng – hưởng. Người đóng nhiều, thời gian dài thì hưởng cao hơn. Đây là nền tảng hợp lý, bảo đảm công bằng và duy trì kỷ luật của hệ thống bảo hiểm. Tuy nhiên, chính nguyên tắc tưởng chừng "chuẩn mực" này lại đang bộc lộ những giới hạn khi đặt trong bối cảnh thực tế của Việt Nam. Một bộ phận không nhỏ người nghỉ hưu hiện nay – đặc biệt là những người về hưu từ nhiều năm trước – đang sống với mức lương hưu thấp, chỉ vài triệu đồng mỗi tháng. Trong khi đó, chi phí sinh hoạt tối thiểu, từ thực phẩm, điện nước đến y tế, đều tăng nhanh. Điều này khiến lương hưu, thay vì là "điểm tựa", lại trở thành nguồn thu nhập chật vật, buộc nhiều người cao tuổi phải co kéo từng khoản chi hoặc phụ thuộc thêm vào con cháu.

Vấn đề nằm ở chỗ: cách điều chỉnh lương hưu theo tỷ lệ phần trăm tuy đúng nguyên tắc, nhưng lại tạo ra hiệu ứng ngược về mặt xã hội. Người có mức lương hưu cao sẽ tiếp tục được tăng nhiều hơn về giá trị tuyệt đối, trong khi người hưởng thấp – nhóm dễ bị tổn thương nhất – chỉ được cải thiện rất hạn chế. Khoảng cách vì thế không những không thu hẹp, mà còn có nguy cơ nới rộng.

Đây chính là mâu thuẫn cốt lõi của chính sách lương hưu hiện nay: giữa công bằng theo đóng góp và công bằng theo nhu cầu sống. Nếu tuyệt đối hóa nguyên tắc đóng – hưởng, chính sách sẽ thiếu tính chia sẻ. Nhưng nếu nghiêng hẳn về hỗ trợ, hệ thống lại đối mặt với nguy cơ mất cân đối tài chính trong dài hạn. Vì vậy, điều cần thiết không phải là lựa chọn một trong hai, mà là tìm ra điểm cân bằng hợp lý.

Thiết lập ngưỡng lương hưu tối thiểu

Trước hết, đã đến lúc cần thay đổi cách tiếp cận trong điều chỉnh lương hưu. Thay vì tăng đồng loạt theo một tỉ lệ %, có thể áp dụng công thức linh hoạt hơn: kết hợp giữa tăng theo tỉ lệ và một khoản bổ sung cố định. Cách làm này giúp người có mức lương hưu thấp được cải thiện đáng kể hơn về giá trị thực, đồng thời vẫn giữ được tính tương đối của nguyên tắc đóng – hưởng.

Quan trọng hơn, cần mạnh dạn thiết lập một ngưỡng lương hưu tối thiểu gắn với mức sống cơ bản. Những người dưới ngưỡng này cần được hỗ trợ bằng ngân sách nhà nước, bởi đây không còn là câu chuyện của bảo hiểm, mà là trách nhiệm an sinh.

Bên cạnh đó, không nên "dồn" toàn bộ gánh nặng lên quỹ bảo hiểm xã hội. Các chính sách hỗ trợ gián tiếp như trợ giá điện, nước, hỗ trợ chi phí khám chữa bệnh, hay ưu tiên tiếp cận nhà ở xã hội… có thể mang lại hiệu quả thiết thực mà không làm gia tăng áp lực tài chính quá lớn. Đây là cách tiếp cận linh hoạt, vừa đúng mục tiêu, vừa khả thi trong điều kiện ngân sách còn hạn chế.

Một điểm không thể bỏ qua là: lương hưu hôm nay chính là hệ quả của chính sách tiền lương trong quá khứ. Nếu tiền lương trong thời gian làm việc không đủ sống, thì rất khó kỳ vọng lương hưu sau này có thể bảo đảm cuộc sống. Vì vậy, cải cách tiền lương cần được xem là giải pháp căn cơ, nhằm "chữa từ gốc" bài toán lương hưu trong tương lai.

Cuối cùng, yếu tố niềm tin cũng đóng vai trò then chốt. Khi người lao động không thấy rõ quyền lợi dài hạn, họ dễ lựa chọn rút bảo hiểm xã hội một lần, làm suy giảm tính bền vững của hệ thống. Một chính sách lương hưu minh bạch, có khả năng dự báo và bảo đảm mức sống tối thiểu sẽ là cách tốt nhất để giữ chân người tham gia.