Nguy cơ bất ổn thị trường và rủi ro dây chuyền
Trong kiến nghị gửi Thủ tướng về chính sách quản lý hoạt động kinh doanh vàng trang sức mỹ nghệ, Hiệp hội Kinh doanh vàng Việt Nam đã đưa ra đề xuất đáng chú ý: Cho phép doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh vàng trang sức được vay vàng trong dân với lãi suất thỏa thuận.
Lý do được đưa ra là hiện chưa có cơ chế pháp lý hướng dẫn huy động nguồn vàng trong nước làm nguyên liệu sản xuất, dẫn đến lãng phí nguồn lực lớn đang nằm trong dân.
Thực tế, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có lượng vàng tích trữ trong dân khá lớn. Tuy nhiên, phần lớn nguồn lực này đang “đóng băng”, chưa tham gia vào quá trình sản xuất, kinh doanh để tạo ra giá trị gia tăng. Trong khi đó, các doanh nghiệp chế tác vàng trang sức lại phải phụ thuộc nhiều vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu hoặc mua lại với chi phí cao, làm giảm sức cạnh tranh của ngành.
Kiến nghị doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh vàng trang sức được vay vàng trong dân.
Từ phân tích trên, đề xuất cho phép doanh nghiệp vay vàng trong dân được xem như một cách “khai thông dòng chảy” của vàng, biến tài sản tích trữ thành đầu vào cho sản xuất. Tuy nhiên, phía sau ý tưởng tưởng chừng hợp lý này lại là hàng loạt rủi ro không dễ kiểm soát.
TS. Đinh Thế Hiển - Viện trưởng Viện Nghiên cứu tin học và kinh tế ứng dụng - cảnh báo rằng, việc huy động và cho vay bằng vàng từng gây ra nhiều bất ổn cho thị trường tiền tệ trong quá khứ, buộc cơ quan quản lý phải dừng hoạt động này. Nếu doanh nghiệp vay vàng từ người dân, họ sẽ phải trả cả gốc lẫn lãi bằng vàng. Trong khi đó, hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp lại chủ yếu thu tiền bằng đồng Việt Nam. Điều này tạo ra một “độ vênh” lớn về rủi ro, đặc biệt trong bối cảnh giá vàng biến động mạnh.
Ví dụ, một doanh nghiệp vay 50 lượng vàng để chế tác và bán trang sức. Sau khi bán sản phẩm, doanh nghiệp thu về tiền đồng và sẽ dùng số tiền này để mua lại vàng trả nợ. Tuy nhiên, nếu giá vàng tăng mạnh như các năm 2024, 2025 (có thời điểm tăng 30-40% hoặc hơn), số tiền thu được có thể không đủ để mua lại số vàng đã vay. Khi đó, doanh nghiệp gần như chắc chắn thua lỗ.
Nguy hiểm hơn, nếu tình trạng này xảy ra đồng loạt ở nhiều doanh nghiệp, nguy cơ đổ vỡ dây chuyền hoàn toàn có thể xảy ra. Thị trường vàng, vốn nhạy cảm, có thể bị chấn động chỉ từ một vài “mắt xích” yếu. Lịch sử cũng từng ghi nhận không ít trường hợp tiệm vàng vay vàng của người dân nhưng sau đó không thể trả nợ khi giá tăng cao, dẫn đến tranh chấp và mất niềm tin trên thị trường.
Theo ông Hiển, chỉ cần “một đốm lửa nhỏ” cũng có thể lan rộng, ảnh hưởng không chỉ đến thị trường vàng mà còn sang cả hệ thống tài chính và nền kinh tế.
Rủi ro doanh nghiệp và yêu cầu minh bạch
Trao đổi với PV Tiền Phong, ông Nguyễn Quang Huy - chuyên gia Khoa Tài chính - Ngân hàng, Đại học Nguyễn Trãi - cho rằng, việc doanh nghiệp vay vàng trong dân, nếu có trả lãi, thực chất không còn là giao dịch dân sự đơn thuần mà đã mang bản chất của một hoạt động tín dụng. Khi đó, các yêu cầu về chuẩn hóa, bảo đảm và kỷ luật thị trường trở thành yếu tố bắt buộc.
Theo ông Huy, một câu hỏi quan trọng khác là: Điều gì xảy ra nếu doanh nghiệp gặp khó khăn tài chính hoặc ngừng hoạt động? Khi đó, nghĩa vụ hoàn trả vàng có thể bị gián đoạn, trong khi người dân không có cơ chế bảo vệ tương đương hệ thống tiền gửi. Ông Huy cho rằng cần đặt ra tiêu chí tham gia nghiêm ngặt đối với doanh nghiệp, bao gồm năng lực tài chính, lịch sử tuân thủ pháp luật và khả năng quản trị rủi ro. Quy mô huy động cũng cần được giới hạn phù hợp với vốn tự có để tránh rủi ro đòn bẩy.
Vị chuyên gia nêu quan điểm minh bạch thông tin là yếu tố then chốt. Doanh nghiệp cần công bố định kỳ về quy mô huy động, mục đích sử dụng vàng và các rủi ro liên quan. Kiểm toán độc lập cũng nên trở thành yêu cầu bắt buộc để xác nhận nghĩa vụ và tài sản.
"Trong bối cảnh Việt Nam đang theo định hướng hạn chế “vàng hóa” nền kinh tế, việc mở lại cơ chế huy động vàng cần được cân nhắc kỹ lưỡng. Một hướng tiếp cận khả thi là thí điểm với quy mô nhỏ, đối tượng hạn chế và có giám sát chặt chẽ. Có thể thấy, huy động vàng trong dân là ý tưởng nhằm tận dụng nguồn lực xã hội rất đáng lưu ý. Tuy nhiên, đây không phải là “đũa thần” có thể giải quyết ngay bài toán nguyên liệu cho ngành vàng trang sức.
Nếu không được thiết kế đồng bộ về pháp lý, kiểm soát rủi ro và minh bạch thông tin, chính sách này thậm chí có thể tạo ra những bất ổn lớn hơn cho thị trường", ông Huy nói và cho rằng bài toán đặt ra không chỉ là “có nên hay không”, mà quan trọng hơn là “làm thế nào” để vừa khai thác hiệu quả nguồn lực vàng trong dân, vừa đảm bảo an toàn cho hệ thống tài chính và niềm tin của người dân.
