Không đẻ cây con quanh gốc như chuối thường, không mọc thành bụi, cũng không cho thu hoạch kéo dài nhiều vụ, chuối cô đơn hay còn gọi là chuối mồ côi, chuối hoa sen, chuối hột Phước Bình có vòng đời hiếm gặp khi mỗi cây chỉ tồn tại đơn lẻ, cho đúng một buồng quả rồi lụi tàn.
Toàn bộ thế hệ sau của loài chuối này chỉ bắt đầu từ những hạt đen bóng rơi xuống đất, gặp đủ độ ẩm mới nảy mầm thành cây mới. Chính tập tính sinh trưởng khác biệt ấy khiến loại cây mọc giữa núi rừng Ninh Thuận nhiều năm qua được xem là một “của lạ” của tự nhiên.
Điểm khiến chuối cô đơn được thị trường chú ý không nằm ở phần thịt quả mà chủ yếu đến từ hạt. Hiện hạt chuối cô đơn khô được bán trên thị trường với giá phổ biến 80.000 - 120.000 đồng/kg, tùy chất lượng và mức độ sơ chế.
Nhiều sản phẩm chế biến từ loại hạt này như hạt rang, bột hạt chuối, rượu ngâm hay sản phẩm đóng gói phục vụ du lịch cũng đang xuất hiện ngày càng nhiều, góp phần nâng giá trị thương mại cho loại cây bản địa vốn trước đây chủ yếu được khai thác tự nhiên.
Phân bố chủ yếu tại khu vực Vườn quốc gia Phước Bình (huyện Bác Ái, Ninh Thuận), chuối cô đơn có thân cao 3-5 m, gốc phình lớn, hoa màu xanh cốm nở xếp lớp như cánh sen. Mỗi cây chỉ cho một buồng, buồng lớn có thể đạt 8-10 nải, buồng nhỏ 6-7 nải, mỗi nải khoảng 13-15 quả.
Điểm khác biệt nằm ở phần quả chứa rất nhiều hạt lớn màu đen tuyền, kích cỡ có thể lớn gấp 1,5-2 lần hạt chuối hột rừng thông thường. Một buồng chuối trưởng thành có thể cho 3-5 kg hạt, trở thành phần có giá trị nhất của cây.
Trên thực tế, từ lâu chuối cô đơn đã đi vào đời sống vùng cao như một loại cây gần như “không bỏ phần nào”. Hạt được phơi khô, sao vàng để sắc nước hoặc ngâm rượu; quả ép khô thành đặc sản; búp và thân non dùng chế biến món ăn dân dã. Đặc biệt, rượu ngâm từ hạt chuối cô đơn sau thời gian ủ lâu cho màu vàng hổ phách, mùi thơm mạnh, được nhiều người gọi vui là “Chivas Phước Bình”.
Ở một số vùng núi Tây Bắc như Sơn La, phần bẹ non của chuối cô đơn còn được dùng nấu món canh cuổi nguôn, món ăn truyền thống có vị bùi, ngọt thanh, gắn với ẩm thực bản địa.
Hữu Bách
