Loại gỗ quý hiếm chỉ có ở Việt Nam
Giữa những dải cát ven biển miền Trung, nơi nắng gió khắc nghiệt quanh năm, có một loại gỗ quý hiếm đang âm thầm tồn tại như chứng nhân của thời gian. Ít ai biết rằng, loại gỗ từng được người dân ví là “cứng như sắt” sau nhiều năm phơi khô ấy đến từ cây chai lá cong, còn được gọi là sao lá cong, tên khoa học là Shorea falcata. Không chỉ quý bởi độ chắc, bền và khả năng chịu đựng thời tiết khắc nghiệt, loài cây này còn mang giá trị đặc biệt về nguồn gen, sinh thái và bảo tồn.
Điều khiến chai lá cong trở nên đặc biệt hơn cả là phạm vi phân bố vô cùng hẹp. Theo Trang thông tin quốc gia về bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học, chai lá cong thuộc họ Dầu, nằm trong danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ theo Phụ lục I Nghị định 64/2019/NĐ-CP của Chính phủ.
Loại gỗ từng được đánh giá rất cao bởi độ chắc, bền và khả năng chịu đựng thời tiết khắc nghiệt ấy đến từ cây chai lá cong. (Ảnh: Đời sống pháp luật)
Chai lá cong là cây gỗ lớn, sinh trưởng trên các bãi cát và đụn cát ven biển. Lá cây có dáng dài hoặc hình trứng, phần nửa dưới của phiến lá lệch, không đối xứng với phần trên, tạo nên dáng cong đặc trưng. Cũng từ đặc điểm này, người dân gọi cây bằng cái tên chai lá cong.
Theo Báo Phú Yên, gỗ chai lá cong rất chắc, từng được người dân địa phương sử dụng để làm kèo cột, đóng giường tủ, tàu thuyền và các vật dụng quan trọng trong gia đình. Những người lớn tuổi ở Sông Cầu cho biết, nếu để khô lâu năm, loại gỗ này có thể trở nên cứng như sắt.
Chai lá cong là cây gỗ lớn, sinh trưởng trên các bãi cát và đụn cát ven biển. (Ảnh: Dân Việt)
Không chỉ có giá trị về gỗ, chai lá cong còn giữ vai trò quan trọng trong hệ sinh thái ven biển. Cây có khả năng chịu hạn, thích nghi với đất cát nghèo dinh dưỡng và điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Nhờ bộ rễ và tán cây, loài này góp phần chắn gió, giữ đất, bảo vệ môi trường và tạo cảnh quan xanh cho khu vực ven biển.
Báo Khánh Hòa cũng từng ghi nhận chai lá cong có nguồn gen quý hiếm, giá trị khoa học cao; gỗ được dùng trong xây dựng, đóng tàu thuyền và mộc dân dụng. Thân cây còn tiết ra nhựa dạng "chai cục", có thể trộn với nhựa dầu rái để xảm ghe thuyền đánh cá. Loài cây này được nhà thực vật học J.E. Vidal thu mẫu đầu tiên tại bán đảo Cam Ranh và công bố năm 1962.
Việt Nam hiện còn khoảng 13 cây cổ thụ, nhiều cây là "cây mẹ" quý giá
Điều đáng lo là số lượng cây chai lá cong cổ thụ hiện còn rất ít. Theo Báo Nhân Dân, thống kê của các nhà khoa học thuộc Viện Tài nguyên và Môi trường, Đại học Huế cho thấy Việt Nam chỉ còn sót lại khoảng 13 cây chai lá cong cổ thụ, chủ yếu tại thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên; một số ít cây khác hiện hữu ở khu vực ven biển miền Trung.
Trong các quần thể còn lại, nhiều cây được xem như "cây mẹ" vì có tuổi đời hàng trăm năm, giữ nguồn gen quan trọng cho việc phục hồi loài. Theo Vietnam News, các cây chai lá cong ở Sông Cầu có đường kính hơn 1m, cao khoảng 30-40m, tán rộng. Hằng năm cây vẫn ra hoa, kết quả, nhưng khu vực xung quanh gần như không ghi nhận cây con tái sinh tự nhiên.
Chai lá cong có nguồn gen quý hiếm, giá trị khoa học cao. (Ảnh: Báo Nhân dân)
Đây là chi tiết khiến công tác bảo tồn trở nên cấp thiết. Một loài cây có thể còn ra hoa kết quả, nhưng nếu không có thế hệ cây con phát triển, quần thể vẫn đứng trước nguy cơ suy giảm dần theo thời gian. Với một loại gỗ quý hiếm bậc nhất thế giới, lại chỉ có tại Việt Nam, việc mất đi các cây mẹ cổ thụ đồng nghĩa với nguy cơ mất đi nguồn gen không thể thay thế.
Cập nhật tháng 4/2026 từ Báo Đắk Lắk cho biết tại xã Xuân Cảnh hiện còn 10 cây chai lá cong có tuổi đời cả trăm năm. Khu vực cây sinh trưởng là đồi cát bay, nền lập địa yếu, thường xảy ra trụt cát, xói lở, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình sinh trưởng của cây.
Giới khoa học đề xuất bảo vệ cây mẹ, thu gom hạt giống để nhân giống
Trước nguy cơ đó, các cơ quan chuyên môn đã đề xuất những giải pháp bảo tồn cụ thể. Theo Báo Đắk Lắk, Hạt Kiểm lâm khu vực Đồng Xuân đã báo cáo Chi cục Kiểm lâm tỉnh, đề xuất phương án bảo tồn và phát triển loài cây này. Giải pháp được nhấn mạnh là kết hợp bảo tồn tại chỗ, bảo vệ chặt chẽ các cây mẹ hiện còn, đồng thời thu gom hạt giống, xử lý và ươm trồng tại những khu vực phù hợp để duy trì quần thể.
Trước đó, Báo Phú Yên cũng ghi nhận các chuyên gia cho rằng cần bảo tồn song song theo hai hướng: bảo tồn tại chỗ và nhân giống ở những nơi phù hợp. Với các cây mẹ còn lại, việc quan trọng là bảo vệ nguồn gen, bảo vệ cây mẹ, thu hái hạt giống rồi nhân giống, trồng bổ sung ở những vị trí cần thiết.
Điều đáng lo là số lượng cây chai lá cong cổ thụ hiện còn rất ít. (Ảnh: Đời sống pháp luật)
Không chỉ có ý nghĩa khoa học, chai lá cong còn gắn bó với đời sống tinh thần của người dân vùng biển. Ở một số nơi, những cây cổ thụ tồn tại gần đình, miếu hoặc khu vực sinh hoạt cộng đồng nên được người dân xem là cây thiêng, không dám chặt phá. Chính niềm tin dân gian ấy, ở một khía cạnh nào đó, đã góp phần giữ lại những cây cổ thụ quý hiếm cho đến hôm nay.
Năm 2020, một cây chai lá cong gần 400 tuổi tại Vùng 4 Hải quân, Cam Ranh, Khánh Hòa được công nhận là Cây di sản Việt Nam. Theo Báo Nhân Dân, cây có đường kính khoảng 1,7m, cao khoảng 25m, vẫn sinh trưởng bình thường và hằng năm ra hoa, kết quả.
Sự tồn tại của những cây chai lá cong cổ thụ là minh chứng cho sức sống bền bỉ của thiên nhiên Việt Nam. Nhưng đồng thời, con số khoảng 13 cây cổ thụ cũng là lời cảnh báo rõ ràng: nếu không có biện pháp bảo tồn kịp thời, loại gỗ đặc hữu, quý hiếm này có thể chỉ còn lại trong ký ức của người dân vùng biển và trong các tài liệu khoa học.
(Theo Phú Yên Online, Báo Khánh Hòa, Báo Nhân dân)
