Các nhà khảo cổ học Thổ Nhĩ Kỳ công bố bằng chứng vật lý đầu tiên trên thế giới chứng minh người La Mã cổ đại thực sự sử dụng phân người trong y học. Họ kết hợp với thảo mộc để che mùi khó chịu, phù hợp hoàn toàn với những ghi chép trong các tài liệu y khoa cổ đại.
Các bằng chứng tìm thấy trong bình thủy tinh nhỏ, gọi là unguentarium, khai quật từ một ngôi mộ ở thành cổ Pergamon, nay thuộc huyện Bergama, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ.
Bình thủy tinh unguentarium và những mảnh vụn màu nâu sẫm được phát hiện bên trong. (Ảnh: Cenker Atila)
Pergamon từng là một trong những trung tâm y học quan trọng nhất của thế giới La Mã vào thế kỷ 2 - 3 sau Công nguyên, đặc biệt gắn liền với tên tuổi của danh y Galen, người được xem là một trong những bác sĩ vĩ đại nhất thời cổ đại bên cạnh Hippocrates.
Bình thủy tinh unguentarium nằm trong kho của Bảo tàng Khảo cổ Bergama nhiều năm nhưng không ai chú ý đến những mảnh vụn màu nâu sẫm bám bên trong.
Chỉ đến khi nhà khảo cổ học Cenker Atila từ Đại học Sivas Cumhuriyet (Thổ Nhĩ Kỳ) tình cờ phát hiện và quyết định lấy mẫu phân tích, bí mật gần 1.900 năm mới được hé lộ.
Qua kỹ thuật sắc ký khí ghép nối khối phổ (GC-MS), các nhà nghiên cứu xác định rõ trong mẫu chất còn sót lại trong bình thủy tinh, có hai hợp chất đặc trưng là coprostanol và 24-ethylcoprostanol. Đây là những hợp chất sinh học chỉ có trong phân của động vật ăn tạp và tỷ lệ giữa chúng phù hợp nhất với nguồn gốc từ con người.
Đồng thời, họ còn phát hiện carvacrol, thành phần chính trong tinh dầu húng tây (thyme), một loại thảo mộc phổ biến ở vùng Địa Trung Hải thời cổ đại.
Theo tiến sĩ Cenker Atila, chính sự kết hợp này cho thấy đây không phải ô nhiễm ngẫu nhiên mà là một chế phẩm y học được chuẩn bị có chủ đích. Các thầy thuốc La Mã thường thêm thảo mộc thơm để át mùi phân người, giúp bệnh nhân dễ chịu hơn khi sử dụng.
Di tích thành cổ Pergamon thuộc huyện Bergama, tỉnh İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ. (Ảnh: Getty Images)
Phát hiện trên hoàn toàn khớp với những mô tả trong các tác phẩm của Galen, Dioscorides và Pliny the Elder, những người từng ghi lại việc dùng phân người hoặc động vật để chữa viêm nhiễm, nhiễm trùng và một số bệnh phụ khoa.
Trước đây, các nhà sử học vẫn tranh cãi liệu những công thức “kinh dị” ấy chỉ tồn tại trên giấy tờ hay thực sự được áp dụng. Phân hữu cơ dễ phân hủy theo thời gian, lại thêm yếu tố nhạy cảm về văn hóa khiến ít người muốn nghiên cứu sâu.
Vì vậy, dù các tài liệu cổ viết rất rõ ràng, việc dùng phân người để chữa bệnh vẫn chưa thể được chứng mình là có thật hay không do thiếu bằng chứng vật lý.
Bình unguentarium trên không chỉ xác nhận thực tế sử dụng phân người trong y học La Mã, mà còn khiến các chuyên gia phải nhìn lại chức năng của hàng nghìn bình thủy tinh tương tự đang nằm trong các bảo tàng.
Trước nay, chúng thường được xếp loại đơn giản là lọ đựng nước hoa hoặc dầu thơm. Nhưng thực tế, ranh giới giữa mỹ phẩm, vệ sinh và điều trị bệnh thời cổ đại rất mờ nhạt. Thậm chí, một số chế phẩm vừa có thể làm đẹp vừa có tác dụng chữa bệnh.
Điều thú vị là ý tưởng dùng phân để chữa bệnh không hoàn toàn lạc hậu. Ngày nay, y học hiện đại vẫn áp dụng kỹ thuật cấy ghép hệ vi sinh phân (FMT) để điều trị nhiễm khuẩn đường ruột nặng như Clostridium difficile, trong điều kiện vô trùng và công nghệ tiên tiến.
Hiện nhóm nghiên cứu đang tiếp tục kiểm tra các bình thủy tinh và đồ gốm khác trong các bảo tàng ở Thổ Nhĩ Kỳ để tìm thêm mẫu tương tự.
