Sinh viên, cộng tác viên và freelancer thường bị khấu trừ 10% thuế TNCN mỗi lần nhận thu nhập trên 2 triệu đồng theo Thông tư 111/2013/TT-BTC.
Khoản tiền này thường được hiểu đơn giản là “thuế phải nộp”, nhưng về bản chất, đây chỉ là cơ chế tạm thu. Quan trọng hơn, pháp luật hiện hành đã thiết kế sẵn một lối đi hợp pháp để người lao động không bị trừ khoản này ngay từ đầu - nếu hiểu và áp dụng đúng quy định.
Theo điểm i khoản 1 Điều 25 của Thông tư 111/2013/TT-BTC: “ Các tổ chức, cá nhân trả tiền công, tiền thù lao, tiền chi khác cho cá nhân cư trú không ký hợp đồng lao động (theo hướng dẫn tại điểm c, d, khoản 2, Điều 2 Thông tư 111/2013/TT-BTC ) hoặc ký hợp đồng lao động dưới ba (03) tháng có tổng mức trả thu nhập từ hai triệu (2.000.000) đồng/lần trở lên thì phải khấu trừ thuế theo mức 10% trên thu nhập trước khi trả cho cá nhân.
Trường hợp cá nhân chỉ có duy nhất thu nhập thuộc đối tượng phải khấu trừ thuế theo tỷ lệ nêu trên nhưng ước tính tổng mức thu nhập chịu thuế của cá nhân sau khi trừ gia cảnh chưa đến mức phải nộp thuế thì cá nhân có thu nhập làm cam kết (theo mẫu ban hành kèm theo văn bản hướng dẫn về quản lý thuế) gửi tổ chức trả thu nhập để tổ chức trả thu nhập làm căn cứ tạm thời chưa khấu trừ thuế thu nhập cá nhân.”
Quy định này nhằm đảm bảo quản lý thuế đối với các khoản thu nhập không ổn định, vốn phổ biến ở nhóm lao động tự do. Tuy nhiên, việc khấu trừ này không đồng nghĩa với việc cá nhân chắc chắn phải nộp thuế, bởi nghĩa vụ thuế cuối cùng còn phụ thuộc vào tổng thu nhập cả năm.
Điểm then chốt nằm ở ngưỡng chịu thuế.
Theo Điều 19 của Luật Thuế thu nhập cá nhân 2007 và mức giảm trừ gia cảnh được điều chỉnh tại Nghị quyết 954/2020/UBTVQH14, mỗi cá nhân được giảm trừ 11 triệu đồng/tháng, tương đương 132 triệu đồng/năm trước khi tính thuế (theo nghị quyết 110/2025/UBTVQH15 đã áp dụng mức giảm trừ cho cá nhân là 15,5 triệu đồng/ tháng và 6,2 triệu đồng/tháng cho người phụ thuộc, áp dụng từ ngày 1/1/2026 và áp dụng từ kỳ tính thuế năm 2026) . Nếu tổng thu nhập trong năm không vượt ngưỡng này, về nguyên tắc, cá nhân không phát sinh số thuế phải nộp. Nói cách khác, nhiều sinh viên, CTV, freelancer thực tế không thuộc diện chịu thuế, nhưng vẫn bị khấu trừ 10% chỉ vì cơ chế tạm thu được áp dụng ngay tại thời điểm trả tiền.
Để xử lý tình huống này, pháp luật cho phép cá nhân chủ động “đi trước một bước” thông qua việc lập cam kết không khấu trừ thuế. Cụ thể, cũng trong khuôn khổ Thông tư 111/2013/TT-BTC, cá nhân có thể sử dụng mẫu cam kết 08/CK-TNCN(mẫu mới nhất) ban hành theo thông tư 80/2021/TT-BTC gửi cho đơn vị chi trả nếu đáp ứng đồng thời các điều kiện: là cá nhân cư trú, đã có mã số thuế và ước tính tổng thu nhập chịu thuế trong năm chưa đến mức phải nộp thuế. Khi nhận được cam kết hợp lệ, đơn vị chi trả được phép tạm thời không khấu trừ 10% trước khi trả thu nhập.
Cơ chế này phản ánh đúng nguyên tắc đánh thuế theo thu nhập thực tế: nếu chưa phát sinh nghĩa vụ thuế thì không cần thu trước. Tuy nhiên, để áp dụng được, người lao động cần lưu ý một số điểm mang tính quyết định. Trước hết, mã số thuế cá nhân là điều kiện bắt buộc - nếu chưa đăng ký, cam kết sẽ không có giá trị. Tiếp theo, tại thời điểm làm cam kết, cá nhân chỉ được có thu nhập tại một nơi chi trả, nhằm đảm bảo tính trung thực của dự báo thu nhập. Cuối cùng, cam kết cần được gửi kịp thời cho đơn vị trả thu nhập trước khi thực hiện thanh toán; nếu không, việc khấu trừ vẫn sẽ diễn ra theo mặc định.
Trong trường hợp không thể làm cam kết hoặc không đáp ứng đủ điều kiện tại thời điểm nhận tiền, người lao động vẫn được bảo vệ quyền lợi thông qua cơ chế hoàn thuế. Theo Điều 28 của Luật Quản lý thuế 2019 và hướng dẫn tại Thông tư 80/2021/TT-BTC, cá nhân có thể thực hiện quyết toán thuế vào cuối năm để được hoàn lại phần thuế đã bị khấu trừ nếu tổng thu nhập thực tế chưa đến ngưỡng chịu thuế. Tuy nhiên, đây là phương án xử lý sau, trong khi việc lập cam kết ngay từ đầu giúp tối ưu dòng tiền và giảm đáng kể thủ tục về sau.
Nhìn tổng thể, quy định khấu trừ 10% đối với thu nhập vãng lai không phải là “chi phí cố định” mà người lao động buộc phải chấp nhận, mà là một cơ chế có điều kiện linh hoạt. Khi nắm rõ quy định và chủ động thực hiện đúng thủ tục, sinh viên, CTV và freelancer hoàn toàn có thể nhận thu nhập mà không bị khấu trừ ngay tại nguồn, miễn là thực tế chưa phát sinh nghĩa vụ thuế. Đây không chỉ là câu chuyện tuân thủ pháp luật, mà còn là cách mỗi cá nhân tự bảo vệ dòng tiền của mình trong một thị trường lao động ngày càng linh hoạt.
