Theo vị giáo sư, dù AI có thể thay thế ngày càng nhiều công việc kỹ thuật, có những năng lực cốt lõi của con người mà trong 20 năm tới, máy móc vẫn rất khó chạm tới. Ở trẻ em, những năng lực này thường bộc lộ qua ba dấu hiệu quan trọng dưới đây.
1. Trẻ có khả năng diễn đạt ngôn ngữ tốt và biết giao tiếp cảm xúc
Giáo sư Bành Khải Bình cho rằng ngôn ngữ là “vũ khí” đặc biệt nhất của con người. Giao tiếp không chỉ là nói cho đúng, mà là khả năng dùng ngôn từ để kết nối, thuyết phục, chia sẻ cảm xúc và tạo ảnh hưởng đến người khác.
Nhiều người nghĩ rằng nói chuyện là bản năng, nhưng thực tế, không phải ai nói nhiều cũng nói đúng, nói trúng. Một đứa trẻ thông minh thường thể hiện ở việc biết:
Diễn đạt suy nghĩ mạch lạc, có đầu có cuối
Lựa chọn từ ngữ phù hợp với hoàn cảnh và đối tượng
Nhận biết cảm xúc của người đối diện và điều chỉnh cách nói
Theo giáo sư, đây chính là điểm AI khó thay thế nhất. Máy móc có thể tạo ra câu chữ trôi chảy, nhưng không thực sự hiểu cảm xúc, ngữ cảnh xã hội và mối quan hệ con người. Trong tương lai, trẻ nào làm chủ được giao tiếp sẽ có lợi thế rõ rệt trong học tập, công việc và cuộc sống.
2. Trẻ hay nói chuyện, đặt câu hỏi và kích hoạt não bộ liên tục
Ngay từ thế kỷ XIX, nhà khoa học Pierre Paul Broca đã chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa ngôn ngữ và sự phát triển não bộ. Các nghiên cứu hiện đại tiếp tục chứng minh: khả năng ngôn ngữ phản ánh trực tiếp mức độ hoạt động của não.
Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature cho thấy, những người thường xuyên rèn luyện ngôn ngữ có mật độ chất xám cao hơn, trong khi chất xám đóng vai trò then chốt trong tư duy, trí nhớ và khả năng học tập. Mật độ chất xám cao cũng thường gắn liền với chỉ số IQ tốt hơn.
Ở trẻ nhỏ, điều này thể hiện rất rõ qua thói quen nói và hỏi. Trẻ thông minh không chỉ hỏi nhiều, mà còn hỏi nối tiếp, có logic. Ví dụ, khi được giải thích “mặt trời mọc ở phía Đông là quy luật tự nhiên”, một số trẻ sẽ dừng lại. Nhưng trẻ có năng lực tư duy tốt sẽ tiếp tục hỏi: Quy luật là gì? Vì sao lại hình thành? Có ngoại lệ không?
Chuỗi câu hỏi này cho thấy não bộ của trẻ đang xử lý thông tin, so sánh, suy luận và mở rộng nhận thức – những năng lực mà AI chỉ có thể mô phỏng, chứ không thật sự “hiểu”.
3. Trẻ biết lắng nghe, suy nghĩ và hình thành quan điểm riêng
Theo Giáo sư Bành Khải Bình, giao tiếp không chỉ là nói, mà còn là lắng nghe và phản hồi có suy nghĩ. Một đứa trẻ thông minh thường không chỉ nói theo cảm xúc tức thời, mà biết tiếp nhận thông tin, suy ngẫm và dần hình thành chính kiến.
Nhà tỷ phú John D. Rockefeller từng nói: “Mỗi cuộc trò chuyện đều là một quá trình tư duy.” Khi trẻ diễn đạt điều mình nghĩ, não bộ buộc phải sắp xếp ý tưởng, kết nối trải nghiệm và sử dụng logic. Qua thời gian, trẻ sẽ hình thành khả năng phân tích và nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ.
Các nghiên cứu của MIT cũng cho thấy, những người có khả năng diễn đạt tốt thường vượt trội về trí tuệ cảm xúc (EQ), khả năng kiểm soát tâm lý và sự ổn định tinh thần. Đây đều là những năng lực mang tính dài hạn, quyết định thành công trong cuộc sống, chứ không chỉ điểm số ở trường.
Cha mẹ có thể nuôi dưỡng những năng lực này như thế nào?
Theo chuyên gia giáo dục Dana Suskind, trò chuyện thường xuyên giữa cha mẹ và con cái là một trong những yếu tố quan trọng nhất giúp phát triển não bộ và ngôn ngữ.
Trước hết, cha mẹ cần là người lắng nghe tốt nhất của con. Thay vì vội sửa sai hay dạy dỗ, hãy kiên nhẫn nghe con nói hết suy nghĩ. Trong những câu nói ngây ngô, đôi khi ẩn chứa những ý tưởng rất sáng tạo.
Bên cạnh đó, hãy linh hoạt trong đối thoại, dẫn dắt trẻ mở rộng suy nghĩ. Từ chuyện ăn uống, đi học, nấu ăn hay tin tức thời sự, mọi chủ đề đều có thể trở thành cơ hội rèn luyện ngôn ngữ và tư duy.
Quan trọng không kém là dành thời gian trò chuyện cố định mỗi ngày. Dù chỉ 10–15 phút trước giờ ngủ hoặc sau bữa ăn, những cuộc nói chuyện đều đặn sẽ giúp trẻ cảm thấy được tôn trọng, khuyến khích bày tỏ và phát triển tư duy.
Các chuyên gia cho rằng, một đứa trẻ được khuyến khích nói, nghe và đối thoại từ sớm sẽ bước vào tương lai với nền tảng khác biệt - nền tảng mà ngay cả khi AI phát triển mạnh mẽ sau 20 năm nữa, cũng khó lòng thay thế hoàn toàn.
