Eo biển Bosphorus, một tuyến đường thủy hẹp nhưng quan trọng ở Istanbul - Thổ Nhĩ Kỳ, từ lâu đã đóng vai trò là điểm tựa địa chính trị kết nối châu Âu và châu Á.
Cửa ngõ giữa các châu lục
Quyền kiểm soát Bosphorus đã định đoạt sự hưng thịnh và suy tàn của nhiều đế chế, định hướng các mô hình thương mại toàn cầu, đồng thời định hình chiến lược năng lượng và quân sự hiện đại.
Bosphorus kết nối biển Đen với biển Marmara và thông qua eo biển Dardanelles, dẫn ra Địa Trung Hải. Trong một tuyên bố của chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ năm 2021, Bộ trưởng Giao thông Vận tải khi đó là ông Adil Karaismailoglu cho biết hơn 50.000 tàu đi qua eo biển Bosphorus mỗi năm và dự đoán con số này sẽ là 86.000 trong những thập kỷ tới. Điều đó biến khu vực này thành một trong những cửa ngõ hàng hải nhộn nhịp nhất thế giới.
Eo biển Bosphorus dài 30 km, với chiều rộng tối đa 3,7 km ở lối vào phía Bắc và chiều rộng hẹp nhất 750 m nằm giữa 2 pháo đài từ thời đế chế Ottoman là Rumeli (nằm ở bờ phía châu Âu) và Anadoluhisari (ở bờ phía châu Á). Độ sâu giữa dòng chảy dao động từ 36,5 m đến 124 m.
Eo biển Bosphorus là tuyến đường nối châu Á và châu Âu. Nguồn: WORLD ATLAS - Việt hóa: LAN CHI
Bosphorus cũng là một trong những "yết hầu" quan trọng nhất thế giới đối với việc vận chuyển dầu mỏ trên biển. Hơn 3% nguồn cung toàn cầu - tương đương 3 triệu thùng dầu/ngày, chủ yếu từ Nga và biển Caspi - đi qua tuyến đường thủy này. Eo biển cũng chứng kiến hoạt động vận tải ngũ cốc khối lượng lớn từ Nga, Ukraine và Kazakhstan đến các thị trường trên thế giới.
Đòn bẩy to lớn
Nhờ vị trí địa lý đặc biệt của eo biển Bosphorus, Thổ Nhĩ Kỳ nắm trong tay quyền kiểm soát các tuyến hàng hải giữa phương Đông và phương Tây, bao gồm quyền ra vào biển Đen - một trong những mặt trận chính trong cuộc xung đột Nga - Ukraine hiện nay.
Biển Đen mang lại giá trị chiến lược to lớn về cả sức mạnh hải quân lẫn nguồn thu kinh tế cho Nga lẫn Ukraine. Đây cũng là nơi Thổ Nhĩ Kỳ phóng chiếu tầm ảnh hưởng và sức mạnh hải quân của mình. Với tư cách là quốc gia thực thi chính của Công ước Montreux về chế độ các eo biển (cụ thể là eo biển Bosphorus và Dardanelles), được ký kết năm 1936 tại Montreux - Thụy Sĩ, Thổ Nhĩ Kỳ có thể góp phần định hình kết cục của cuộc xung đột Nga - Ukraine.
Theo Công ước Montreux, Thổ Nhĩ Kỳ là bên điều chỉnh việc đi lại của tàu dân sự (được tự do qua lại hoàn toàn) và tàu chiến ra vào biển Đen. Trong thời bình, hải quân của các quốc gia không giáp biển Đen phải thông báo trước cho giới chức Thổ Nhĩ Kỳ cũng như tất cả thành viên của Công ước Montreux nếu muốn vào vùng biển này, đồng thời phải tuân thủ giới hạn về tải trọng.
Trong thời chiến, nếu Thổ Nhĩ Kỳ không tham chiến, nước này có quyền phong tỏa eo biển Bosphorus đối với tàu quân sự của các quốc gia đang trong chiến tranh (điều 19 của Công ước), ngoại trừ các tàu đang trên đường trở về căn cứ xuất phát từ biển Đen. Tuy nhiên, nếu Thổ Nhĩ Kỳ là một bên tham chiến, họ có toàn quyền quyết định việc qua lại của các tàu chiến theo ý mình.
Eo biển Bosphorus nằm ở TP Istanbul, đem lại nhiều đòn bẩy quan trọng cho Thổ Nhĩ Kỳ. Ảnh: TÂN HOA XÃ
Công ước Montreux không đưa ra một định nghĩa rõ ràng thế nào là chiến tranh, do đó việc áp dụng điều 19 nằm trong tay Thổ Nhĩ Kỳ. Như vậy, nước này nghiễm nhiên tự định vị mình thành "người gác cổng" đối với an ninh và vấn đề quân sự hóa tại biển Đen, từ đó củng cố vị thế ngoại giao với cả Nga và Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO).
Thổ Nhĩ Kỳ cũng khuyến cáo tất cả tàu chiến, dù thuộc phe nào, không nên đi qua eo biển Bosphorus khi đang có xung đột. Điều này không được quy định rõ trong Công ước Montreux nhưng các cường quốc hải quân - kể cả Nga, Ukraine và các thành viên NATO - đều không phản đối tuyên bố của Thổ Nhĩ Kỳ. Cũng vì vậy, Ukraine không thể tiếp nhận các tàu quét mìn do Anh và Hà Lan viện trợ, còn Nga cũng không thể điều thêm lực lượng để tăng cường năng lực hải quân ở biển Đen.
Dù lúc đầu được lập ra để giảm thiểu rủi ro xung đột quanh các eo biển và đóng vai trò bảo đảm an ninh cho các quốc gia ven biển, Công ước Montreux lại mang đến cho Thổ Nhĩ Kỳ một sức ảnh hưởng và đòn bẩy quyền lực to lớn trong khu vực. Giới phân tích nhận định lập trường và cách diễn giải Công ước Montreux của Thổ Nhĩ Kỳ có thể làm thay đổi cán cân trong cuộc xung đột Ukraine - Nga và mang lại lợi thế cho một bên.
Tính toán mới của Thổ Nhĩ Kỳ
Theo Công ước Montreux, các tàu buôn được hưởng quyền tự do đi lại qua các eo biển của Thổ Nhĩ Kỳ mà không phải chịu bất kỳ khoản thuế hay phí nào, ngoại trừ việc chi trả cho các dịch vụ được cung cấp trực tiếp.
Eo biển Bosphorus là hành lang thương mại hàng hải thuộc loại đông đúc nhất thế giới, là tuyến đường triển khai quân sự, trung tâm trung chuyển năng lượng, khu vực đòn bẩy ngoại giao. Nơi hẹp nhất của Bosphorus chỉ rộng hơn 700 m, khiến eo biển này dễ thủ nhưng cũng rất dễ tắc nghẽn.
Nơi đây còn là con đường qua lại hai chiều của các sinh vật biển, trở thành hành lang sinh thái kết nối Địa Trung Hải và biển Đen. Các loài cá đi qua eo biển để sinh trưởng trong vùng nước giàu chất dinh dưỡng của biển Đen. Điều này biến eo biển Bosphorus thành một trong những khu vực đánh bắt cá năng động nhất thế giới.
Trong bối cảnh eo biển Hormuz đang phải đối mặt sự gián đoạn chưa từng có, Thổ Nhĩ Kỳ thúc đẩy xây dựng kênh đào trị giá 15 tỉ USD ở phía Tây eo biển Bosphorus. Theo phân tích của Viện Hải quân Mỹ, con kênh mới sẽ không bị chi phối bởi Công ước Montreux, cho phép Thổ Nhĩ Kỳ thu phí đường thủy ra vào biển Đen.
Thổ Nhĩ Kỳ lập luận con kênh nhân tạo ở phía Tây Bosphorus có thể giúp giảm tình trạng ùn tắc và hạ thấp rủi ro tai nạn. Phân tích của Viện Hải quân Mỹ ước tính có khoảng 1,4 tỉ USD bị thiệt hại mỗi năm do thời gian tàu phải chờ đợi để đi qua Bosphorus.
(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 4-5
