Trong khi thế giới vẫn còn chưa thôi ám ảnh bởi bóng ma COVID-19, các chuyên gia dịch tễ học và các nhà hoạch định chiến lược tài chính đã bắt đầu hướng sự chú ý vào một mối đe dọa mới, âm thầm nhưng khốc liệt hơn gấp bội: Virus Nipah.
Với tỷ lệ tử vong lên tới 40-75%, Nipah không chỉ là một bài toán y tế, mà còn là một biến số "Thiên nga đen" hoàn hảo có khả năng bóp nghẹt các mạch máu kinh tế toàn cầu nếu một kịch bản lây lan diện rộng xảy ra.
Nghịch lý lây lan và sức ép tâm lý kinh hoàng
Nếu COVID-19 được ví như một "kẻ đột nhập" nhanh nhẹn với khả năng lây lan thần tốc nhưng tỷ lệ tử vong thực tế (IFR) đã xuống thấp sau khi có vaccine, thì Nipah lại là một "sát thủ" máu lạnh.
Theo dữ liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), virus này có thời gian ủ bệnh kéo dài từ 4 đến 14 ngày, đôi khi lên tới 45 ngày, và tỷ lệ tử vong dao động khủng khiếp từ 40% đến 75% tùy thuộc vào năng lực y tế của từng khu vực.
Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở cơ chế lây truyền. Nipah chủ yếu lây từ động vật sang người hoặc qua thực phẩm nhiễm bẩn, và dù khả năng lây từ người sang người hiện tại chưa mạnh bằng các dòng biến chủng của SARS-CoV-2, nhưng độc lực của nó lại tạo ra một áp lực tâm lý khủng khiếp.
Trong kinh tế học hành vi, nỗi sợ hãi về cái chết cận kề có sức tàn phá mạnh hơn nhiều so với nỗi sợ bị ốm. Một đợt bùng phát Nipah nhỏ, tương tự như vụ việc tại Kerala (Ấn Độ) năm 2018 khiến 17/18 người nhiễm bệnh tử vong, cũng đủ để kích hoạt các biện pháp phong tỏa cực đoan nhất, vượt xa những gì chúng ta từng chứng kiến vào năm 2020.
Khi tỷ lệ sống sót chỉ là 1/4, sự đứt gãy chuỗi cung ứng không còn đến từ các quy định hành chính, mà đến từ sự tự cô lập của lực lượng lao động toàn cầu do bản năng sinh tồn.
Một nghiên cứu từ Ngân hàng Thế giới chỉ ra rằng, hơn 90% thiệt hại kinh tế trong các đợt dịch bệnh không đến từ chi phí điều trị trực tiếp, mà đến từ sự thay đổi hành vi của người dân do hoảng sợ.
Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, đặc biệt là các quốc gia như Ấn Độ, Malaysia hay Thái Lan, vốn là "vùng đỏ" về sự hiện diện của virus Nipah, đồng thời cũng là động lực tăng trưởng quan trọng của ngành hàng không và du lịch thế giới.
Với doanh thu du lịch quốc tế đóng góp đáng kể vào GDP (như Thái Lan chiếm khoảng 12-20% GDP trước dịch), một kịch bản bùng phát Nipah sẽ ngay lập tức biến các trung tâm trung chuyển hàng không lớn nhất khu vực thành những "thành phố ma".
Đối với các hãng hàng không, cổ phiếu của họ sẽ không chỉ đối mặt với sự sụt giảm nhu cầu đi lại thông thường mà còn phải đối diện với tình trạng bị tẩy chay toàn diện các đường bay đi và đến từ vùng dịch. Bài học từ dịch SARS năm 2003 cho thấy lưu lượng hàng không quốc tế tại khu vực Châu Á đã giảm tới 35% tại thời điểm đỉnh dịch. Tuy nhiên, với Nipah, con số này có thể tồi tệ hơn nhiều.
Khác với COVID-19, nơi các chính phủ có thể thảo luận về "hộ chiếu vaccine" hay "bong bóng du lịch", với một loại virus chưa có thuốc đặc trị và tỷ lệ tử vong cao như Nipah, mọi cánh cửa biên giới sẽ bị đóng sập ngay lập tức để ngăn chặn sự sụp đổ của hệ thống y tế quốc gia.
Ngành du lịch, vốn đang trên đà phục hồi mong manh, có thể bị đẩy vào trạng thái phá sản hàng loạt nếu niềm tin của khách du lịch bị xói mòn bởi những con số tử vong gây sốc trên các mặt báo.
Bài học từ quá khứ
Thế giới hiện nay đã cảnh giác hơn, nhưng liệu đã đủ sẵn sàng cho một kịch bản "Thiên nga đen" y tế mới?
Các quỹ dự phòng rủi ro và các tổ chức quốc tế như WHO hay Ngân hàng Thế giới (World Bank) đã bắt đầu đổ tiền vào các chương trình giám sát dịch bệnh tại các điểm nóng sinh thái, trong khi Liên minh vì Đổi mới Sáng tạo Sẵn sàng cho Dịch bệnh (CEPI) đã liệt Nipah vào danh sách các mầm bệnh ưu tiên nghiên cứu hàng đầu.
Tuy nhiên, khoảng cách từ nghiên cứu đến phản ứng thực tế trên thị trường tài chính vẫn còn rất lớn. World Bank ước tính rằng chi phí để chuẩn bị cho các đại dịch toàn cầu rơi vào khoảng 1,9 tỷ đến 3,4 tỷ USD mỗi năm, nhưng lợi ích mang lại là tránh được tổn thất lên tới hàng nghìn tỷ USD.
Các nhà đầu tư thông minh đang bắt đầu nhìn nhận rủi ro y tế như một phần không thể tách rời của quản trị rủi ro danh mục. Việc đa dạng hóa tài sản không còn chỉ là giữa cổ phiếu và trái phiếu, mà còn là việc đặt cược vào các công ty công nghệ sinh học nắm giữ nền tảng vaccine mRNA, thứ vũ khí duy nhất có thể xoay chuyển cục diện nhanh chóng.
Theo nhận định từ các chuyên gia tại các định chế tài chính lớn, nếu Nipah đột biến để lây lan dễ dàng hơn giữa người với người, thị trường chứng khoán toàn cầu có thể bốc hơi hàng nghìn tỷ USD chỉ trong vài tuần đầu tiên của cuộc khủng hoảng, tương đương hoặc vượt qua mức sụt giảm 30% của chỉ số S&P 500 trong tháng 3/2020.
Cuối cùng, Nipah là lời nhắc nhở rằng sự ổn định của nền kinh tế hiện đại thực chất vô cùng mong manh trước sức mạnh của tự nhiên. Trong một thế giới phẳng, một con dơi ở vùng nông thôn Nam Á hoàn toàn có thể là tác nhân gây ra một cú sụp đổ trên sàn chứng khoán New York./
