Khi nhắc đến châu Phi, không ít người vẫn mặc định đây là lục địa của nghèo đói. Thế nhưng lịch sử kể một câu chuyện khác.
Trong nhiều thế kỷ, khu vực ngày nay là Ghana từng được người châu Âu gọi là “Gold Coast”- Bờ Biển Vàng vì trữ lượng kim loại quý dồi dào bậc nhất Tây Phi.
Trung tâm của sự phồn thịnh đó là vương quốc Đế chế Ashanti (Asante Empire), một thực thể chính trị - kinh tế từng kiểm soát nguồn vàng chiến lược của khu vực suốt từ thế kỷ XVIII đến cuối thế kỷ XIX.
Vàng - nền móng của một đế chế thương mại
Theo các tư liệu lịch sử, lãnh thổ Ashanti sở hữu trữ lượng vàng tự nhiên rất lớn. Theo Britannica, mỏ Obuasi, nằm tại vùng Ashanti của Ghana, từng nằm trong nhóm các mỏ vàng lâu đời nhất thế giới.
Mỏ này đã hoạt động từ năm 1897 và từng được xếp vào top 10 mỏ vàng lớn nhất toàn cầu, đóng góp hàng triệu ounce vàng cho nền kinh tế Ghana trong hơn một thế kỷ qua.
Điều đáng chú ý là người Ashanti không chỉ khai thác vàng mà còn hình thành cả một hệ thống giao thương và thanh toán xoay quanh kim loại quý này.
Vàng dạng bụi từng được dùng như phương tiện thanh toán. Hệ thống cân đo bằng quả cân bằng đồng của họ tinh vi đến mức ngày nay còn được lưu giữ trong các bộ sưu tập nghệ thuật châu Phi tại phương Tây.
Nhờ kiểm soát mỏ vàng cùng các tuyến thương mại nội địa, họ trở thành trung tâm trung chuyển ngà voi, hạt kola và nhiều mặt hàng khác trong mạng lưới giao thương xuyên sa mạc Sahara, đồng thời trao đổi với thương nhân châu Âu dọc bờ Đại Tây Dương.
Biểu tượng quốc gia làm bằng vàng
Biểu tượng quyền lực tối cao của Ashanti không phải cung điện hay kho vàng mà là Golden Stool- chiếc ghế vàng linh thiêng được tin là nơi cư ngụ linh hồn của toàn dân tộc.
Theo truyền thống của người Ashanti, Golden Stool không bao giờ được để chạm đất và tuyệt đối không ai, kể cả nhà vua, được ngồi lên đó.
Chính chi tiết này cho thấy một tư duy quyền lực rất đặc biệt: vị vua có thể thay đổi nhưng Golden Stool thì bất biến. Quyền lực tối cao không thuộc về một cá nhân cụ thể mà thuộc về một biểu tượng chung gắn với cộng đồng.
Hình ảnh người Ashanti đeo đầy trang sức vàng trong các nghi lễ từng khiến nhiều du khách phương Tây kinh ngạc. Theo các ghi chép văn hóa, vàng với người Ashanti không chỉ là tài sản mà còn là kim loại thiêng, biểu tượng của sự vĩnh cửu và quyền uy.
Trong giới tinh hoa, trang sức vàng thể hiện địa vị xã hội và tầm ảnh hưởng. Nhưng đằng sau vẻ hào nhoáng ấy là một logic kinh tế: vàng là tài sản thanh khoản và dễ chuyển đổi. Thể hiện vàng trên người cũng giống như công bố năng lực tài chính và mức độ tín nhiệm.
Có những truyền thống cho thấy người Ashanti đánh giá tiềm lực, uy tín hay khả năng làm ăn của đối tác qua cách họ sở hữu và trưng bày vàng.
Tài nguyên lớn luôn đi kèm tham vọng từ bên ngoài. Với nguồn vàng dồi dào và vị trí thương mại chiến lược, Ashanti sớm trở thành mục tiêu trong tính toán của Đế quốc Anh.
Suốt thế kỷ XIX, hai bên liên tiếp đối đầu trong các cuộc chiến Anglo-Ashanti, khi người Anh tìm cách mở rộng ảnh hưởng vào khu vực “Bờ Biển Vàng”, còn Ashanti quyết giữ quyền kiểm soát lãnh thổ và nguồn tài nguyên của mình.
Hiện nay, người Ashanti là một trong những cộng đồng lớn và có ảnh hưởng tại Ghana - quốc gia vẫn dựa nhiều vào xuất khẩu vàng và cacao để tạo nguồn thu ngoại tệ.
Tuy nhiên, vai trò của người Ashanti hôm nay không còn gắn với mô hình kiểm soát vàng theo kiểu vương quyền như thời Ashanti mà hòa vào cấu trúc kinh tế - chính trị hiện đại của Ghana.
Họ hiện diện mạnh trong thương mại, giáo dục, chính trị và khu vực tư nhân; vùng Ashanti với trung tâm là Kumasi vẫn là một cực kinh tế quan trọng của cả nước.
