"Con mắt trên bầu trời" của Không quân Mỹ
E-3 Sentry, hay còn được biết đến với tên gọi AWACS (Hệ thống cảnh báo và kiểm soát trên không), là dòng máy bay do hãng Boeing phát triển dựa trên khung thân của mẫu máy bay dân dụng Boeing 707. Về bản chất, đây là một chiếc Boeing 707-320B được cải tiến sâu, đảm nhiệm nhiệm vụ giám sát trên không và trên biển trong mọi điều kiện thời tiết, chỉ huy - điều khiển, quản lý chiến trường, đồng thời phát hiện, phân loại và theo dõi mục tiêu, mối đe dọa.
Điểm khiến E-3 Sentry trở nên "kỳ lạ" và dễ nhận biết nhất chính là chiếc vòm radar hình đĩa đặt trên lưng. Chiếc đĩa này có đường kính khoảng 9 mét, dày gần 2 mét, được gắn trên hai trụ đỡ cao hơn thân máy bay. Bên trong là hệ thống radar cực mạnh, liên tục xoay tròn khi hoạt động để quét toàn bộ không gian 360 độ xung quanh.
Nhờ bay ở độ cao lớn, radar của E-3 không bị địa hình che khuất như các trạm radar mặt đất. Máy bay có thể giám sát vùng trời bán kính hơn 250 dặm (khoảng 400 km), từ sát mặt đất cho tới tầng bình lưu. Điều này đồng nghĩa với việc nó có thể phát hiện máy bay, tên lửa bay thấp hay tàu chiến từ rất xa, trước khi chúng kịp tiếp cận.
Tuy nhiên, E-3 Sentry không chỉ là một chiếc máy bay trinh sát. Trên khoang là đội ngũ chuyên gia vận hành hàng loạt màn hình, liên tục xử lý dữ liệu và truyền thông tin cho các tiêm kích, tàu chiến và trung tâm chỉ huy. Máy bay có thể đồng thời thực hiện nhiệm vụ chỉ huy - điều khiển, quản lý chiến trường và phát hiện, theo dõi mục tiêu. Vì vậy, giới quân sự thường ví E-3 như "bộ não bay" hay "nhạc trưởng" của mọi chiến dịch không quân: thiếu nó, các phi đội tiêm kích gần như mất đi tầm nhìn tổng thể.
Khí tài đắt đỏ hàng đầu của quân đội Mỹ
Không chỉ sở hữu ngoại hình độc đáo, E-3 Sentry còn là một trong những chiếc máy bay đắt đỏ nhất từng được chế tạo. Theo các số liệu tổng hợp, mỗi chiếc E-3 ban đầu có giá khoảng 270-300 triệu USD theo thời giá năm 1998, tương đương khoảng 537-596 triệu USD nếu quy đổi theo lạm phát năm 2026. Nói cách khác, mỗi chiếc "máy bay cõng đĩa" này có giá trị lên tới khoảng nửa tỷ USD.
Chi phí không dừng lại ở khâu mua sắm. Không quân Mỹ đã nhận bàn giao phi đội AWACS trong giai đoạn từ tháng 3/1977 đến năm 1984, và bài toán chi phí hiện nay chủ yếu nằm ở việc duy trì cho phi đội máy bay nền tảng Boeing 707 ngày càng thu hẹp này tiếp tục bay.
Sau gần 50 năm phục vụ, E-3 Sentry đang bộc lộ rõ dấu hiệu "tuổi tác". Không quân Mỹ hiện chỉ còn vận hành 16 chiếc E-3G, giảm từ mức cao nhất là 32 chiếc, sau khi cho nghỉ hưu khoảng một nửa phi đội từ năm tài khóa 2023. Do tình trạng lạc hậu, tỷ lệ sẵn sàng làm nhiệm vụ của dòng máy bay này chỉ còn khoảng 55%.
Đầu năm 2026, E-3 Sentry tiếp tục gây chú ý khi một chiếc bị phá hủy trong cuộc xung đột tại Trung Đông. Theo truyền thông Mỹ, một đợt tấn công tên lửa của Iran nhằm vào căn cứ không quân Prince Sultan ở Saudi Arabia hôm 27/3 đã phá hủy một chiếc E-3, đánh dấu lần đầu tiên loại máy bay này bị tiêu diệt trong chiến đấu. Hình ảnh lan truyền cho thấy phần đuôi máy bay gãy rời và chiếc vòm radar đặc trưng rơi xuống mặt đất.
Để thay thế E-3, Mỹ đã lựa chọn mẫu E-7A Wedgetail, phát triển trên nền Boeing 737. Tuy nhiên, chương trình này từng gặp nhiều trắc trở. Chi phí dự kiến tăng và thời điểm bàn giao chiếc E-7A đầu tiên bị lùi sang năm 2028, khiến Không quân Mỹ từng tính đến việc hủy chương trình trong năm tài khóa 2026. Đến nay, Lầu Năm Góc đã cam kết cấp ngân sách cho E-7A trong đề xuất ngân sách năm 2027, trong khi Ủy ban Quân vụ Hạ viện Mỹ cũng thông qua sửa đổi cấm Không quân cho nghỉ hưu các máy bay E-3 cho đến hết năm tài khóa 2027.
Như vậy, dù đã ngoài tuổi 40 và ngày càng tốn kém để duy trì, chiếc máy bay "cõng đĩa" kỳ lạ này vẫn tiếp tục là lá chắn không thể thiếu trên bầu trời, ít nhất là cho đến khi thế hệ kế nhiệm thực sự sẵn sàng.
if (pageSettings.allow3rd) admicroAD.unit.push(function () { admicroAD.show('admzonek1fs4xky') });
