Chuyện giữ rừng, bảo vệ nguồn nước ở Hòn Cấm

Huyền tích "thần tóc xanh"

Chúng tôi ghé thăm làng Tiên Hòa, xã Vĩnh Quang, tỉnh Gia Lai (trước đây thuộc huyện Vĩnh Thạnh, tỉnh Bình Định) vào những ngày hè oi bức. Giữa cái nắng gay gắt của miền Trung, khu rừng Hòn Cấm ở làng Tiên Hòa hiện ra như một ốc đảo tươi mát. Mới chỉ đến gần chân núi, không khí lập tức dịu lại. Tiếng chim ríu rít trên những tán cây cao, gió len qua rừng cây cổ thụ mang theo hơi mát khiến cảm giác oi bức dường như tan biến.

Là người già nhất làng, cụ ông Trần Trọng Tấn (90 tuổi, ở làng Tiên Hòa) cho biết từ khi còn nhỏ đã được cha ông dặn dò "đây là núi cấm", mọi người phải cùng nhau gìn giữ.

Chuyện giữ rừng, bảo vệ nguồn nước ở Hòn Cấm - Ảnh 1. — Rừng Hòn Cấm được xem là giữ mạch nước ngầm nuôi sống cư dân bản địa qua nhiều thế hệ

Cụ Tấn bảo rằng người dân Tiên Hòa vẫn truyền nhau những câu chuyện về sự ra đời của khu rừng cấm. Theo lời kể của các bậc cao niên, ngày xưa vùng đất quanh chân núi thuộc sở hữu của một phú ông giàu có. Trong những năm hạn hán kéo dài, khi nhiều nơi khô cạn, khu vực quanh Hòn Cấm vẫn giữ được mạch nước ngầm nhờ khu rừng trên đỉnh núi. Nhận thấy giá trị đặc biệt ấy, phú ông đã đặt ra những quy ước nghiêm ngặt để bảo vệ rừng. Từ đó, lệ làng được hình thành, người dân không được tự ý chặt cây hay khai thác lâm sản.

"Ông bà dạy rừng là của chung. Mất rừng là mạch nước ngầm cũng cạn. Bao nhiêu đời nay, người làng không ai dám đụng đến rừng cấm. Bởi vậy những năm hạn nhất, các vùng khác khô hết nước nhưng giếng của dân làng Tiên Hòa thì chưa bao giờ cạn", cụ Tấn kể.

Còn sách Nước non Bình Định của học giả Quách Tấn chép rằng Hòn Cấm tuy thấp nhưng rừng rậm, cây cao, có nhiều danh mộc to lớn, hình thù kỳ quái. Hàng trăm năm trước trong làng có một người thợ rừng vào núi đốn một cây cổ thụ. Sau nhiều lần gãy, mẻ lưỡi rìu, ông mới hạ được cây. Ngay lúc đó, từ vết cắt ở gốc cây bỗng trồi lên một chiếc đầu lâu, tóc xanh như cỏ. Đầu lâu này trợn mắt nhìn người thợ rừng rồi biến mất.

Chuyện giữ rừng, bảo vệ nguồn nước ở Hòn Cấm - Ảnh 2. — Hòn Cấm là khu rừng được cộng đồng và chính quyền địa phương gìn giữ từ nhiều năm nay

Khúc gỗ sau đó được một phú ông mua về làm nhà. Nhà cất xong, gia đình phú ông liên tục gặp nạn. Nghe người thợ rừng kể lại chuyện "thần tóc xanh" hiện hình, phú ông hiểu rằng thần cần nơi nương tựa nên đã lập miếu thờ tại gốc cây cũ. Từ đó, gia đình họ được bình yên.

Để bảo vệ khu rừng, phú ông làm đơn xin quan địa phương cấm đốn củi và được chuẩn y, từ đó núi có tên là Hòn Cấm. Dù câu chuyện mang màu sắc hoang đường, nhưng người dân lại thích thú truyền tai nhau từ đời này sang đời khác, khiến Hòn Cấm ngày càng nổi tiếng.

Máy điều hòa tự nhiên

Nhờ những quy ước bất thành văn ấy, Hòn Cấm vẫn tồn tại gần như nguyên vẹn đến ngày nay, trong khi nhiều cánh rừng khác thì dần thu hẹp theo thời gian.

Chuyện giữ rừng, bảo vệ nguồn nước ở Hòn Cấm - Ảnh 3. — Sau bao biến động của thời gian, Hòn Cấm vẫn giữ được màu xanh nguyên sơ giữa miền bán sơn địa

Làng Tiên Hòa hiện có khoảng 400 hộ dân. Với người dân nơi đây, giá trị lớn nhất của Hòn Cấm không nằm ở gỗ hay lâm sản mà ở vai trò điều hòa khí hậu và giữ nước. Vào những ngày nắng nóng nhất, nhiệt độ khu vực quanh làng thường thấp hơn các vùng lân cận từ 3 - 4 độ C. Người dân ví khu rừng như một "máy điều hòa tự nhiên" giúp giữ độ ẩm và tạo bóng mát cho cả vùng.

Quan trọng hơn, Hòn Cấm là nguồn sinh thủy cho đời sống và sản xuất. Từ lòng núi, những mạch nước ngầm len lỏi nuôi dưỡng ruộng vườn, cung cấp nước cho các giếng đào của người dân. Trong điều kiện thời tiết ngày càng khắc nghiệt, nguồn nước này có ý nghĩa đặc biệt đối với cộng đồng địa phương.

Hòn Cấm là một ngọn núi thấp với khu rừng nguyên sinh rộng khoảng 4 ha. Cả ngọn núi nằm lọt giữa khu dân cư. Trên núi không khí mát lạnh lạ kỳ. Những tán cổ thụ đan xen với nhau tạo nên một vòm xanh bảo vệ cả khu rừng. Dưới chân, những cây bụi cùng cỏ dại phủ kín lối đi. Dưới cùng là lớp lá khô mục, môi trường sinh sống của nhiều loài động vật, côn trùng nhỏ.

Men theo những lối mòn trong rừng, ông Hồ Đức Cung (62 tuổi, ở làng Tiên Hòa) chỉ cho chúng tôi những cây xay, bằng lăng cổ thụ lớn đến vài người ôm không xuể. Trên thân cây, lớp rêu xanh phủ kín như minh chứng cho tuổi đời hàng chục, thậm chí hàng trăm năm.

Chuyện giữ rừng, bảo vệ nguồn nước ở Hòn Cấm - Ảnh 4. — Cụ ông Trần Trọng Tấn kể rằng từ nhỏ đã được cha ông dặn dò phải giữ rừng Hòn Cấm

"Rừng còn được như hôm nay là nhờ người dân cùng nhau gìn giữ. Đây không chỉ là cây cối mà còn là di sản của làng", ông Cung nói.

Theo ông Cung, dù được bảo vệ khá tốt, nhưng việc tăng cường quản lý, khoanh vùng bảo vệ và nâng cao ý thức cộng đồng vẫn là yêu cầu cần thiết để bảo tồn khu rừng lâu dài.

Sức mạnh của những quy ước cộng đồng

Bên cạnh công tác bảo tồn, người dân địa phương cũng kỳ vọng phát triển du lịch sinh thái gắn với khu rừng. Nằm cạnh sông Kôn, sở hữu hệ sinh thái tự nhiên cùng những câu chuyện dân gian đặc sắc, Hòn Cấm được đánh giá có tiềm năng trở thành điểm đến trải nghiệm thiên nhiên nếu được đầu tư phù hợp.

Chuyện giữ rừng, bảo vệ nguồn nước ở Hòn Cấm - Ảnh 5. — Sách *Nước non Bình Định* của học giả Quách Tấn chép rằng Hòn Cấm tuy thấp nhưng rừng rậm, cây cao, có nhiều danh mộc to lớn, hình thù kỳ quái

Ông Trịnh Thành Trung, Chủ tịch UBND xã Vĩnh Quang, cho biết Hòn Cấm là khu rừng được cộng đồng và chính quyền địa phương gìn giữ từ nhiều năm nay. Khu rừng cũng là nguồn sinh thủy quan trọng cho các giếng đào phục vụ sinh hoạt của người dân.

Chính vì gắn bó mật thiết với đời sống nên từ lâu người dân xem đây là "rừng thiêng", tự giác bảo vệ. Khi phát hiện các hành vi xâm hại rừng, người dân chủ động ngăn chặn và báo chính quyền xử lý.

Theo ông Trung, địa phương sẽ tiếp tục phối hợp với cộng đồng bảo vệ Hòn Cấm, vừa duy trì nguồn nước, hạn chế nguy cơ sạt lở cho khu dân cư dưới chân núi, vừa giữ gìn hệ sinh thái tự nhiên. Đây cũng được xem là nền tảng để phát triển bền vững, hài hòa giữa bảo tồn thiên nhiên và sinh kế của người dân địa phương.

Sau bao biến động của thời gian, Hòn Cấm vẫn giữ được màu xanh nguyên sơ giữa miền bán sơn địa. Không chỉ là một khu rừng nhỏ, nơi đây còn là minh chứng cho sức mạnh của những quy ước cộng đồng, cho ý thức gìn giữ thiên nhiên được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Và chính điều đó đã giúp Hòn Cấm tồn tại đến ngày nay.

//Chèn ads giữa bài (runinit = window.runinit || []).push(function () { //Nếu k chạy ads thì return if (typeof _chkPrLink != 'undefined' && _chkPrLink) return; var mutexAds = '<zone id="l2srqb41"></zone>'; var content = $('[data-role="content"]'); if (content.length > 0) { var childNodes = content[0].childNodes; for (i = 0; i < childNodes.length; i++) { var childNode = childNodes[i]; var isPhotoOrVideo = false; if (childNode.nodeName.toLowerCase() == 'div') { // kiem tra xem co la anh khong? var type = $(childNode).attr('class') + ''; if (type.indexOf('VCSortableInPreviewMode') >= 0) { isPhotoOrVideo = true; } } try { if ((i >= childNodes.length / 2 - 1) && (i < childNodes.length / 2) && !isPhotoOrVideo) { if (i <= childNodes.length - 3) { childNode.after(htmlToElement(mutexAds)); arfAsync.push("l2srqb41"); } break; } } catch (e) { } } } }); function htmlToElement(html) { var template = document.createElement('template'); template.innerHTML = html; return template.content.firstChild; }

if (window.pageSettings && pageSettings.allow3rd && (typeof window._isAdsHidden === 'undefined' || !window._isAdsHidden)) { if (!laNuocNgoai) { (function (w, q) { w[q] = w[q] || []; w[q].push(["_mgc.load"]); })(window, "_mgq"); } } (function() { if (!(window.pageSettings && pageSettings.allow3rd && (typeof window._isAdsHidden === 'undefined' || !window._isAdsHidden))) return; if (typeof window.laNuocNgoai === 'undefined' || !window.laNuocNgoai) return; // chỉ chạy khi laNuocNgoai true var containerSelector = 'div.detail-cmain'; var root = document.querySelector(containerSelector); if (!root) return; // Thu thập figure + p (p không nằm trong figure) var figures = Array.from(root.querySelectorAll('figure')); var paragraphs = Array.from(root.querySelectorAll('p')).filter(function(p){ return !p.closest('figure'); }); var elements = figures.concat(paragraphs); // NodeList vốn đã theo DOM order => không cần sort if (!elements.length) return; var target = elements[Math.floor(elements.length / 2)]; // giữa bài if (!target || !target.parentNode) return; var newDiv = document.createElement('div'); newDiv.id = 'taboola-mid-article-widget'; target.parentNode.insertBefore(newDiv, target.nextSibling); window._taboola = window._taboola || []; window._taboola.push({ mode: 'thumbnails-4x1', container: 'taboola-mid-article-widget', placement: 'Mid Article Widget', target_type: 'mix' }); })();