Cách trung tâm Thủ đô 25 km, làng Phú Vinh ( xã Phú Nghĩa, huyện Chương Mỹ) nổi tiếng với nghề mây tre đan hơn 400 năm. Sản phẩm của làng thời xưa có tác phẩm thư pháp chữ Hán đan bằng mây hiện được lưu giữ tại Bảo tàng cổ vật cung đình Huế.
Một trong những sản phẩm nổi tiếng nhất của thời nay là chiếc lồng bàn "màn tuyn" được vợ chồng ông Trần Văn Khá, 75 tuổi và bà Nguyễn Thị Tiến, 72 tuổi, sáng tạo ra.
Chiếc lồng bàn "màn tuyn" được vợ chồng ông Khá sáng tạo từ những sợi mây dài và nhỏ như sợi chỉ bộ đội. Ảnh: Phan Dương
Sinh ra trong gia đình có truyền thống nhiều đời gắn với mây tre, bà Tiến đã làm nghề từ khi lên 6. Sản phẩm bà làm ra được công nhận đẹp nhất vùng nên thường được đặt làm hàng mẫu. Người phụ nữ này thời trẻ còn vô địch làng vì tốc độ đan nhanh gấp hai, ba lần người bình thường.
Nhờ nghề mây tre đan, gia đình đủ tiền nuôi 5 con ăn học, lo nghề nghiệp, dựng vợ gả chồng. Khi con cháu đã có cuộc sống ổn định, cặp vợ chồng luống tuổi trăn trở phải làm một sản phẩm thật độc đáo để làm rạng danh nghề truyền thống của làng.
Bà Tiến chọn chiếc lồng bàn thân thuộc với đời sống các gia đình Bắc Bộ. Một tối năm 2003 bà nói với chồng về ý định đi học kinh nghiệm đan lồng bàn. "Bà không phải học ở đâu, cứ nói ý tưởng, tôi sẽ thực hiện được", ông Khá đáp.
Hôm sau ông mua mây về, trong 40 kg chọn ra 5 kg mây bánh tẻ già, đốt dài nhất, không đậu quả. Trải qua nhiều công đoạn cạo vỏ, chẻ nan, ông chuốt được những sợi dài tới 4 mét. "Thời gian đầu thử nghiệm cứ chốc chốc bà ấy lại bảo chưa được rồi yêu cầu chuốt lại sợi cho nhỏ hơn, mỏng và mịn hơn", người chồng kể.
Trong khi những chiếc lồng bàn truyền thống đan từ những nan to, trông rất chắc chắn, bà Tiến làm cuộc cách mạng tạo ra chiếc lồng bàn như những sợi tơ kết vào nhau. Những chiếc đầu tiên họ đan 300 sợi nan dọc (công), về sau cải tiến cho sợi nhỏ như tơ, lên đến con số 1.200 công. Thời gian làm chiếc núm mất ba ngày, làm mâm mất 7 ngày và thêm 7 ngày đan khung. Nếu tập trung, một tháng cặp vợ chồng làm được hai chiếc.
Ông Khá đang chuốt sợi mây cho mỏng, mịn và nhỏ để đan lồng bàn, tại nhà ở thôn Phú Vinh, Chương Mỹ hôm 8/6. Ảnh: Phan Dương
Đầu năm 2010, chiếc lồng bàn của ông bà được Hiệp hội xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam (VIETCRAFT) mang đi triển lãm. Sản phẩm được chú ý đến nỗi một vị khách Nhật nhất quyết đòi được gặp người làm ra.
Chứng kiến hai người làm, những vị khách trong và ngoài nước thêm khâm phục sự tỉ mỉ, cầu toàn của ông bà. Trong ba năm liên tiếp từ 2012 đến 2014, ông bà được mời ra nước ngoài giao lưu, biểu diễn tay nghề. Tại một hội chợ ở Chiết Giang, Trung Quốc, mỗi khi cặp vợ chồng Việt "chuốt sợi như kéo đàn, đan nan mà như múa", người xung quanh bỏ hết công việc, túm lại xem.
"Một lãnh đạo trong chính quyền Chiết Giang đã mua lồng bàn của chúng tôi. Ông ấy bày tỏ sự trân trọng bằng việc tặng vợ chồng tôi cặp dây chuyền ngọc trai", ông Khá chia sẻ.
Gần nhất, chiếc lồng bàn này đã đoạt giải nhất Hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam năm 2020 do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức. Lần đó ban tổ chức cân chiếc lồng bàn nặng 290 gram.
Ông Nguyễn Văn Trung, Chủ tịch Hiệp hội mây tre đan Chương Mỹ cho biết làng có khoảng 700 hộ làm nghề nhưng chỉ có hai nhà làm lồng bàn. Trong đó chiếc lồng bàn nhà ông Khá là sự sáng tạo đặc biệt, đòi hỏi những bí quyết, kỹ thuật riêng.
"Ngay cả những thợ giỏi nhất trong làng cũng không đan được chiếc lồng bàn như vậy", nghệ nhân Nguyễn Văn Trung, người đan tranh Bác Hồ bằng mây, cho biết.
Vợ chồng ông Khá (từ phải qua) đang giới thiệu về chiếc lồng bàn tại một sự kiện triển lãm làng nghề năm 2020. Ảnh: Gia đình cung cấp
Anh Trần Văn Thưởng, con trai thứ hai của ông bà làm nghề liên quan đến nghệ thuật nhưng khi nhìn thấy bố mẹ đan được chiếc lồng bàn này cũng phải khâm phục. Nhiều bạn bè trong giới hội họa của anh còn không nghĩ nó được đan tay mà dập máy.
Đến nay, vợ chồng ông Khá cho ra đời khoảng 400 chiếc lồng bàn "màn tuyn", hầu hết đều là hàng đặt. Hiện tại mỗi chiếc có giá 30 triệu đồng.
"Khi sáng tạo nó chúng tôi không nghĩ sẽ có ai mua, chỉ tâm niệm phải làm sao cho thật đẹp, thật độc", ông bà chia sẻ.
Mặc dù thị trường có nhu cầu, các con cháu muốn bố mẹ nghỉ ngơi nên hiện tại chỉ thi thoảng ông bà mới nhận làm. Từ đầu năm tới nay họ đan hai chiếc cho một vị khách Thái Lan và một chiếc cho người hàng xóm đi làm quà biếu. Thi thoảng họ lại nghiên cứu một sản phẩm mới. Tuần này họ dự định tuần này sẽ làm một chiếc lồng bàn úp lên mâm lễ vật dạm ngõ.
Điều khiến ông bà Khá trăn trở là nhà đông con cháu mà không ai theo nghề. Nhiều người trong làng đến học, ông bà cũng tận tình chỉ dạy mà đến nay cũng không có ai đan được lồng bàn kiểu này.
"Không phải vì khó mà vì cần sự tỉ mỉ, chịu khó. Nhiều người bảo nhìn 1.200 chiếc nan công đã rối mắt không biết lối nào mà đan", bà nói.
Những hình ảnh về chiếc lồng bàn "màn tuyn" và các sản phẩm của vợ chồng ông Khá:
