Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent.
“Các bạn hoặc đứng về phía chúng tôi, hoặc chống lại chúng tôi. Đây sẽ là chiến dịch cô lập kinh tế phối hợp lớn nhất trong lịch sử thế giới”, ông Bessent nhấn mạnh trong cuộc phỏng vấn với CNBC ngày 20/8.
Cạn lựa chọn
Ngôn từ mạnh mẽ này cho thấy Washington sẵn sàng trừng phạt những quốc gia vẫn làm ăn với Cộng hòa Hồi giáo Iran. Bộ trưởng Bessent cho biết ông sẽ công bố kế hoạch tại cuộc họp báo ngày 24/8.
Tuy nhiên, tuyên bố trên cũng cho thấy Washington đang thiếu lựa chọn khả thi để chấm dứt cuộc chiến không được lòng dân, đồng thời nhắc lại phát biểu tai tiếng đã mở màn cho hai thập kỷ chiến tranh dai dẳng của Mỹ tại Trung Đông. Tổng thống Donald Trump và Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth nhiều lần cam kết sẽ tránh lặp lại kịch bản đó.
Trung Quốc là khách hàng mua dầu Iran nhiều nhất, trong khi chính quyền Tổng thống Trump cho đến nay tỏ ra không muốn chống lại các mối liên kết kinh tế giữa Trung Quốc và Iran. Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình dự kiến thăm Mỹ vào tháng tới, trong khi hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đang duy trì thỏa thuận đình chiến thương mại mong manh.
Iran đã phải chịu các lệnh trừng phạt nghiêm khắc trong nhiều thập kỷ. Mỹ hiện áp đặt phong tỏa các cảng của Iran sau nhiều tháng không kích mà không thể ép Tehran ký thỏa thuận chấm dứt chiến tranh, mở lại eo biển Hormuz và từ bỏ vật liệu hạt nhân.
Hiện chưa rõ Washington còn biện pháp kinh tế đáng kể nào ngoài việc nhắm vào Trung Quốc hoặc tăng cường chiến dịch trừng phạt kiểu “đập chuột” - nhằm vào những tổ chức hoặc công ty nhỏ ở các quốc gia khác đang làm ăn với Iran.
“Mỹ không có đủ nguồn lực để thực thi chế độ trừng phạt kín kẽ một quốc gia như Iran, vì họ vốn có nhiều kinh nghiệm né tránh trừng phạt”, ông Ali Vaez - Phó Giám đốc chương trình tại International Crisis Group, nhận định.
“Và tổng thống không có sự kiên nhẫn cần thiết để một chính sách như vậy phát huy hiệu quả, bởi kết quả sẽ được đo bằng nhiều tháng chứ không phải vài tuần”, ông nói.
Ngày 19/8, Tổng thống Trump cảnh báo rằng “BẤT KỲ quốc gia nào cho phép các tổ chức tài chính, doanh nghiệp, sân bay hoặc cơ quan chính phủ cung cấp bất kỳ hình thức cứu trợ nào cho Iran sẽ phải đối mặt với HẬU QUẢ KINH TẾ KHỦNG KHIẾP”.
Tổng thống Mỹ nhấn mạnh những hoạt động như “buôn lậu dầu, các đường dây hoán đổi tiền tệ, chuyển tiền mặt, công ty đổi tiền, đăng ký tàu, công ty bình phong - tất cả phải DỪNG NGAY BÂY GIỜ”.
Việc Mỹ tập trung vào dầu mỏ khiến Bắc Kinh trở thành mục tiêu rõ ràng nhất, bởi Trung Quốc mua tới 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran. Washington đã trừng phạt một số nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc kể từ cuộc chiến với Iran bắt đầu hồi tháng 2, nhưng vẫn chưa nhắm vào những ngân hàng lớn của Trung Quốc tài trợ cho hoạt động thương mại này.
“Liệu Nhà Trắng có sẵn sàng đưa cuộc chiến kinh tế mới này lên vào mối quan hệ với Trung Quốc hay không? Nếu lựa chọn như vậy, hậu quả sẽ rất nghiêm trọng”, ông Chris Kennedy - chuyên gia về chiến lược kinh tế tại Bloomberg Economics, nói.
Theo ông Kennedy, những đe dọa mới cũng là “lời thừa nhận rằng Mỹ đang cạn kiệt lựa chọn”.
Nhiều đối tác liên quan
Bất kỳ quyết định nào nhắm vào Trung Quốc cũng sẽ dẫn đến nguy cơ Trung Quốc trả đũa, điều có thể gây tổn thương cho nền kinh tế Mỹ trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11. Cuộc bầu cử giữa kỳ được dự báo sẽ phụ thuộc nhiều vào các vấn đề liên quan đến túi tiền của cử tri.
Bắc Kinh đã cho thấy họ sẵn sàng đáp trả ông Trump, đáng chú ý nhất là việc hạn chế xuất khẩu đất hiếm, buộc Nhà Trắng phải xuống thang trong cuộc đối đầu về thuế quan.
Bộ Ngoại giao Trung Quốc bác bỏ lời đe dọa của Tổng thống Mỹ Trump về việc tiến hành “chiến tranh kinh tế” nhằm vào các đối tác thương mại của Iran, đồng thời cho rằng biện pháp này sẽ không giúp giải quyết căng thẳng trong khu vực.
Dù Trung Quốc là mục tiêu rõ ràng nhất, các quốc gia khác cũng có thể lọt vào tầm ngắm nếu Mỹ tiếp tục tìm cách cô lập nền kinh tế Iran.
UAE từ lâu vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của Iran xét trên tổng thể, đồng thời là nguồn cung hàng hóa nước ngoài và ngoại tệ mạnh quan trọng cho nước này. Trong tuần này, UAE tuyên bố cắt đứt toàn bộ quan hệ kinh tế với Cộng hòa Hồi giáo, cáo buộc Tehran phóng tên lửa đạn đạo vào lãnh thổ UAE.
Thổ Nhĩ Kỳ - đồng minh của Mỹ trong NATO - là nước nhập khẩu hàng Iran lớn nhất sau Trung Quốc, theo dữ liệu do Bloomberg tổng hợp.
Ấn Độ cũng là nguồn cung hàng hoá quan trọng cho Iran, đặc biệt là lương thực và thuốc men.
Các công ty đổi tiền tại UAE và Iraq giúp Iran đưa tiền thu được từ xuất khẩu dầu về nước. Các khoản thanh toán thường được thực hiện bằng nhân dân tệ Trung Quốc, sau đó được chuyển đổi sang những đồng tiền mà Tehran có thể sử dụng.
Tuy nhiên, việc nhắm vào các công ty này có thể vẫn chưa đủ để buộc Iran nhượng bộ.
Ngay cả khi không vấp phải phản kháng từ các quốc gia khác, vẫn có những nghi ngờ chiến dịch gia tăng sức ép kinh tế của Mỹ sẽ thành công.
Chưa rõ Mỹ có thể cắt đứt hoàn toàn tuyến thương mại của Iran với các nước láng giềng hay không, trong đó có những tuyến đường bộ đã tồn tại qua nhiều thế hệ nhờ vị trí địa lý gần gũi và mối quan hệ lịch sử sâu sắc.
“Ở thời điểm này, chỉ những lời đe dọa công khai trên diện rộng sẽ khó có thể làm thay đổi hành vi. Các nước thứ ba sẽ cần thấy Mỹ thực sự hành động chống lại một ngân hàng hoặc công ty nước ngoài để hiểu chính xác chính quyền Tổng thống Trump sẵn sàng nhắm vào những đối tượng nào”, bà Claire O’Neill McCleskey - cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ, nhận định.
