Bộ Tài chính đang hoàn thiện dự thảo Nghị quyết của Chính phủ về cơ chế tháo gỡ khó khăn cho các dự án xây dựng - chuyển giao (BT) chuyển tiếp. Đây được xem là động thái quyết liệt nhằm khơi thông nguồn lực từ hàng trăm dự án đang "đắp chiếu" hoặc vướng mắc pháp lý kéo dài nhiều năm qua.
5 kịch bản xử lý 160 dự án "mắc kẹt"
Số liệu rà soát từ các địa phương giai đoạn 2023-2025 cho thấy, cả nước hiện có khoảng 160 dự án BT chuyển tiếp đang đối mặt với các vướng mắc lớn về thủ tục thanh toán và quỹ đất đối ứng. Tình trạng này không chỉ gây lãng phí nguồn lực xã hội, làm đội vốn đầu tư mà còn tiềm ẩn nguy cơ tranh chấp pháp lý giữa Nhà nước và nhà đầu tư.
Trước thực tế này, dự thảo Nghị quyết (dự kiến trình Chính phủ thông qua trong quý I/2026 và có hiệu lực đến hết 28/2/2027) đã đưa ra cách tiếp cận theo hướng "phân loại để xử lý". Thay vì áp dụng một cơ chế chung, cơ quan soạn thảo đề xuất chia các dự án thành 5 nhóm kịch bản cụ thể.
Thứ nhất, đối với các dự án có hợp đồng ký kết đúng quy định pháp luật: Cơ quan nhà nước cam kết tiếp tục thực hiện và thanh toán cho nhà đầu tư theo đúng các điều khoản đã ký, đảm bảo tính kế thừa và ổn định của chính sách.
Thứ hai, nhóm dự án có thiếu sót trong quá trình chuẩn bị đầu tư: Dự thảo đề xuất phương án "xử lý trước, chạy tiếp sau". Cụ thể, cơ quan chức năng sẽ rà soát, xử phạt vi phạm hành chính (nếu có) để khắc phục sai sót. Sau khi hoàn tất các thủ tục pháp lý, dự án sẽ được phép tiếp tục triển khai và thanh toán.
Thứ ba, nhóm hợp đồng có nội dung chưa phù hợp nhưng có thể sửa đổi: Các bên được phép đàm phán ký kết phụ lục hợp đồng để điều chỉnh. Tuy nhiên, Bộ Tài chính đặt ra nguyên tắc "bất di bất dịch" là việc sửa đổi không được làm thay đổi quyền và nghĩa vụ cơ bản của các bên so với hợp đồng gốc.
Thứ tư, nhóm hợp đồng sai phạm không thể sửa đổi: Đây là biện pháp mạnh tay nhất. Dự thảo đề xuất chấm dứt hợp đồng trước thời hạn. Nếu lỗi thuộc về cơ quan Nhà nước, ngân sách sẽ được bố trí để thanh toán các chi phí hợp lý mà nhà đầu tư đã bỏ ra, nhằm giảm thiểu thiệt hại cho doanh nghiệp.
Thứ năm, nhóm dự án đã ký hợp đồng nhưng chưa khởi công: Tùy thuộc vào hiệu quả kinh tế - xã hội, cấp có thẩm quyền sẽ quyết định cho phép tiếp tục hoặc chấm dứt hợp đồng, dựa trên nguyên tắc hài hòa lợi ích.
Dự án giao thông (Ảnh: Hải Long).
Gỡ nút thắt định giá đất và thủ tục đầu tư
Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của các dự án BT là xác định giá trị quỹ đất thanh toán (đất đối ứng). Về vấn đề này, Bộ Tài chính đề xuất nguyên tắc: Thời điểm xác định giá đất là thời điểm Nhà nước quyết định giao đất, cho thuê đất.
Tuy nhiên, để tôn trọng các cam kết dân sự trước đó, dự thảo nêu rõ: Trường hợp hợp đồng BT đã có quy định cụ thể về giá trị quỹ đất hoặc ấn định thời điểm xác định giá đất, thì ưu tiên thực hiện theo thỏa thuận trong hợp đồng. Quy định này được giới đầu tư đánh giá là cởi mở, giúp tránh các tranh chấp về hồi tố giá đất.
Đáng chú ý, để cắt giảm thủ tục hành chính, Bộ Tài chính đề xuất cơ chế đặc thù: Trường hợp dự án phát sinh tăng tổng mức đầu tư, cho phép điều chỉnh báo cáo nghiên cứu khả thi mà không cần quay lại quy trình điều chỉnh chủ trương đầu tư - vốn là khâu tốn nhiều thời gian nhất. Ngoài ra, đối với nhà đầu tư đã ứng tiền giải phóng mặt bằng, Nhà nước sẽ bố trí ngân sách để hoàn trả.
Việc xử lý các dự án này sẽ tuân thủ Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP) sửa đổi (Luật số 57/2024/QH15), đảm bảo mục tiêu giải quyết dứt điểm tồn đọng nhưng tuyệt đối không hợp thức hóa các sai phạm.
