Sau kháng chiến chống Pháp, con em của nhiều cán bộ kháng chiến ở miền Nam được đưa ra miền Bắc và học phổ thông nội trú ở các trường học sinh miền Nam tại nhiều tỉnh thành phố. Là người ham học, Mai Liêm Trực rất say mê đọc sách và giỏi cả Toán lẫn Văn, nên được cử đi thi học sinh giỏi toàn miền Bắc cả 2 môn. Học hết phổ thông, cậu học 8 tháng tiếng Đức và sang Đức học đại học chuyên ngành vô tuyến điện, thời đó gọi là điện nhẹ (điện nặng là điện lực) tại Đại học tổng hợp kỹ thuật Dresden (đại học tổng hợp kỹ thuật lâu đời nhất của Đức). Thời đó, việc sang Đức - một quốc gia phát triển hơn Việt Nam rất nhiều là một thay đổi rất lớn, cậu Trực sang nước bạn học thì còn chưa biết mở radio. “Việt Nam thời đó làm gì đã có radio nên khi mở phải học, bỡ ngỡ với nhiều thứ lắm”, ông Mai Liêm Trực kể lại. Với Đại học Dresden, ông Trực tốt nghiệp về nước làm, rồi sau đó quay trở lại đây làm nghiên cứu sinh Tiến sĩ. Ở nước Đức, ông Trực không chỉ học được về kỹ thuật nghiệp vụ, kỹ năng, kiến thức, mà còn học được rất nhiều về văn hóa và triết lý của họ. “Mê văn học, sang Đức, tôi cũng đọc nhiều về văn học, và thuộc ca dao tục ngữ của họ. Học ca dao tục ngữ, thành ngữ không phải để học tiếng, mà học để sửa mình, học cách sống văn minh của họ”, ông Trực tâm sự.
“Người Việt Nam mình, nhất là các cậu sinh viên thời đấy, dù được rèn luyện khi ở tập thể nhưng vẫn cứ lộn xộn, nhất là đi đá banh về hay quẳng quần áo lung tung. Hồi đó, tôi ở cùng phòng với một cậu người Đức. Khi thấy mình lộn xộn, bạn nói một câu thành ngữ của Đức: ‘Mỗi vật có một vị trí của nó’, mình nghe câu đó rồi thấy mình để sai chỗ là không được. Sau này, tôi tập cho mình tính ngăn nắp, trật tự của người Đức”, ông Trực kể lại một câu chuyện thời đi học. Người Đức bao giờ cũng rất kỷ luật, quy trình, đúng hẹn, và ông Trực quen với nếp sống đó. Đây là tính cách ăn sâu vào cách làm việc sau này của vị lãnh đạo cấp cao ngành bưu điện. Tốt nghiệp Đại học tổng hợp kỹ thuật Dresden về nước, ông Mai Liêm Trực ghi nguyện vọng của mình trong hồ sơ: “Ăn cơm của dân đã mòn răng rồi nên tổ chức giao việc gì sẽ làm việc nấy!”. Do ghi nguyện vọng cá nhân một cách rất hồn nhiên như vậy nên ông Trực bị kiểm điểm. “Có thể do tôi bị cho rằng mình ám chỉ việc phải ăn cơm ngô chăng?”, ông Trực cười to khi kể lại chuyện xưa. Rồi cựu Thứ trưởng thường trực Bộ Bưu chính Viễn thông nói: “Thực ra, lúc đó là tôi nói rất thật lòng mình. Lúc đi 10 tuổi thì tôi toàn ăn cơm của dân. Ra Bắc, dân Nghệ An đói khốn khổ sau chiến tranh chống Pháp như vậy mà vẫn luộc khoai cho mình ăn, rồi đi xa học (được đi du học ở Đức)… thì sau này về bảo làm gì phải làm nấy là đúng thôi”.
