'Bệnh' đọc vội của người trẻ trong kỷ nguyên AI

Khi video ngắn và AI làm thay phần việc của tư duy, người trẻ dần đánh mất sự kiên nhẫn với văn bản dài và đối mặt với nguy cơ suy giảm năng lực đọc sâu.

Kết quả PISA 2025 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố ngày 8/9 cho thấy, khoảng 41% học sinh Việt Nam đạt từ Level 2 trở lên về đọc hiểu, thấp hơn mức trung bình 69% của OECD. Gần như không có học sinh Việt Nam đạt Level 5, trong khi tỷ lệ này ở OECD là 6%. Đáng chú ý, tỷ lệ học sinh mắc hội chứng đọc vội (trả lời nhanh nhưng sai) tăng mạnh; kết quả làm bài cũng giảm sút rõ rệt ở những nhiệm vụ sử dụng văn bản dài.

Các chuyên gia nhận định, con số này chưa đủ để kết luận năng lực của học sinh đi xuống, nhưng là hồi chuông cảnh báo về sự suy giảm của kỹ năng đọc sâu.

"Đọc hiểu là nền tảng của mọi môn học. Trong thời đại AI, kỹ năng đánh giá thông tin và tư duy phản biện những gì chúng ta đọc là vô cùng quan trọng", PGS TS Nguyễn Mai Hoa, Khoa Giáo dục, Đại học New South Wales (Australia) nhận định.

Năng lực đọc hiểu theo PISA không đơn thuần là đọc văn bản và tìm câu trả lời, mà đòi hỏi khả năng tiếp nhận, phân tích, đánh giá và vận dụng thông tin từ nhiều loại văn bản để học tập, giải quyết vấn đề và ra quyết định.

Ở mức độ đọc hiểu cao và trong môi trường số còn đòi hỏi người đọc phải đối chiếu nhiều nguồn, xử lý những khái niệm trừu tượng hoặc trái với trực giác, buộc phải phân biệt được đâu là dữ kiện thực tế, đâu là ý kiến cá nhân dựa trên các ẩn ý.

Bên cạnh những yếu tố về gia đình được OECD đề cập, như sự quan tâm của phụ huynh hay văn hóa đọc, nhiều chuyên gia chú ý đến một yếu tố mới: thói quen con người tiêu thụ thông tin đang thay đổi.

Bộ não quen 'chạy nước rút'

TS Đặng Quang Vinh, giảng viên Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV), cho biết việc lớn lên cùng các nền tảng video ngắn khiến người trẻ quen tiêu thụ dữ liệu dạng mảnh ghép và thay đổi liên tục.

"Khi thông tin luôn được nén thành tiêu đề, gạch đầu dòng hay câu trả lời có sẵn, khả năng kiên nhẫn đọc, theo dõi lập luận và tự kết nối các ý rất dễ bị bào mòn", TS Vinh nói.

Phân tích sâu hơn, PGS TS Nguyễn Văn Thăng Long, giảng viên Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng sẽ là phiến diện nếu quy hết tội lỗi cho video ngắn. Bản thân định dạng này là một công cụ truyền thông hiệu quả, giúp phổ biến kiến thức, từ vựng hay các mô phỏng khoa học sinh động đến đại chúng. Nhiều nhà giáo dục đã dùng video ngắn như cánh cửa khơi gợi sự tò mò, dẫn dắt người xem tìm đến các cuốn sách hoặc khóa học dài hơn.

Vấn đề cốt lõi không nằm ở độ dài của video mà cách nền tảng công nghệ tổ chức trải nghiệm người dùng. Bảng tin (News feed) được thuật toán thiết kế để cuộn vô tận, cắt cảnh liên tục và đổi chủ đề chỉ bằng một cú vuốt. Môi trường này huấn luyện bộ não khao khát sự đổi mới không ngừng và quen với nhịp độ tiếp nhận nhanh.

Theo "Lý thuyết hai hệ thống tư duy" của nhà tâm lý học Daniel Kahneman, hệ thống 1 xử lý nhanh dựa trên trực giác và những khuôn mẫu có sẵn, trong khi hệ thống 2 hoạt động chậm hơn, đòi hỏi nhiều nỗ lực để phân tích những vấn đề phức tạp. Hai hệ thống không đối lập mà bổ trợ cho nhau. Một trực giác nhanh và chính xác thường được hình thành sau quá trình suy nghĩ chậm, lặp đi lặp lại.

Trong khi đó, đọc sâu là một dạng tập luyện cho tư duy chậm. Người đọc phải ở lại đủ lâu với một vấn đề, giữ thông tin trong đầu và theo dõi lập luận trước khi đưa ra kết luận.

"Bắt một người chỉ quen nhận kết luận nhanh qua video ngắn phải tự dựng lập luận từ văn bản dài, chẳng khác nào bắt người chuyên chạy nước rút tham gia cuộc thi marathon", ông Long cho biết.

AI làm thay việc của tư duy

Nếu video ngắn làm giảm sự kiên nhẫn, thì trí tuệ nhân tạo (AI) lại đang can thiệp vào tiến trình tư duy logic. Trước đây, để hoàn thành một bài viết, học sinh phải tự đọc tài liệu, chọn ý, sắp xếp lập luận và viết. Nay, chỉ với một câu lệnh, AI có thể tóm tắt văn bản và tạo ra một bài viết hoàn chỉnh.

Khảo sát PISA 2025 ghi nhận mức độ sử dụng chatbot AI hỗ trợ học tập của học sinh Việt Nam khá cao. Có tới 69% học sinh từng sử dụng công cụ này, trong đó mục đích chính là nhờ AI tóm tắt văn bản (47%) và soạn thảo bài viết (52%).

"Công nghệ không tự động làm con người kém thông minh, nhưng nếu nó liên tục thay thế những hoạt động vốn dùng để rèn tư duy và ngôn ngữ, sự giảm sút về năng lực đọc hiểu là điều dễ hiểu", TS Vinh phân tích.

Trong bối cảnh AI và mạng xã hội ngày càng bùng nổ, các chuyên gia cho rằng giáo dục cần thay đổi thay vì cấm đoán. Trong một nghiên cứu công bố tháng 5/2026 về đổi mới giáo dục hướng tới phát triển bền vững trong kỷ nguyên AI, PGS Hoa cùng các nhà nghiên cứu giáo dục G20 nhấn mạnh việc giáo viên là người thiết kế những trải nghiệm học tập có ý nghĩa, hướng dẫn học sinh xử lý và phản biện thông tin, thay vì chỉ truyền đạt kiến thức.

Trong bối cảnh này, các nhà giáo dục cho rằng việc cấm đoán công nghệ là không khả thi. Thay vào đó, giáo dục và gia đình cần thay đổi cách tiếp cận. Học sinh cần được rèn luyện cách lập luận thông qua việc liên tục đặt câu hỏi "Vì sao?" và "Bằng chứng nào chứng minh?", thay vì chỉ đi tìm "Đáp án là gì?".

Đặc biệt, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo khiến năng lực hiểu biết về công cụ này trở thành yêu cầu thiết yếu của đội ngũ đứng lớp. Thay vì lo ngại học sinh gian lận, giáo viên có thể biến AI thành "người đồng hành" kích thích tư duy. Chẳng hạn, người thầy có thể đưa ra một đáp án do AI viết, sau đó yêu cầu học sinh phân tích lỗ hổng, kiểm chứng dữ liệu và đề xuất cách sửa đổi. Quá trình này trực tiếp rèn luyện kỹ năng đánh giá và tư duy độc lập.

PGS Hoa cũng gợi ý áp dụng thang nhận thức Bloom (Bloom's Taxonomy) để thiết kế bài giảng, đưa học sinh đi từ bước ghi nhớ cơ bản lên các mức độ cao hơn như phân tích, tổng hợp và đánh giá.

Ở tầm vĩ mô, chuyên gia nghiên cứu giáo dục quốc tế này nhấn mạnh ngành giáo dục cần tiếp tục chuyển trọng tâm từ ghi nhớ kiến thức sang năng lực vận dụng, giải quyết vấn đề và tư duy phản biện. Đọc sâu cần được tích hợp trong nhiều môn học, thay vì chỉ được xem là nhiệm vụ của môn Ngữ văn.

Mắt xích cuối cùng đến từ phía gia đình để nuôi dưỡng thói quen đọc sách cho học sinh. Mục tiêu hướng tới không chỉ là đọc nhiều, mà là đọc có suy ngẫm và phản biện.

"Khi gia đình, nhà trường và xã hội cùng kiến tạo môi trường khuyến khích sự tìm tòi, học sinh sẽ hình thành được tư duy độc lập và khả năng học tập suốt đời - những 'vũ khí' quan trọng nhất trong kỷ nguyên số", nhà giáo dục nói.