Trong nhiều năm, một trong những lý do khiến không ít hộ dân phố cổ Hà Nội ngần ngại rời đi chính là cơ hội mưu sinh. Là trung tâm du lịch, nơi tập trung lượng khách lớn, phố cổ từng tạo ra một “công thức” khá đơn giản: Chỉ cần có mặt bằng, dù trong ngõ nhỏ, người dân vẫn có thể mở cửa hàng tạp hóa, quán ăn hay vài bộ bàn ghế nhựa bán trà đá để duy trì cuộc sống.
Niềm tin ấy không phải không có cơ sở trong một giai đoạn nhất định. Tuy nhiên, bối cảnh đô thị hiện nay đã thay đổi đáng kể.
Phố cổ có thời điểm ghi nhận mật độ dân số khủng, "cõng" 800 người/ha. Video: Anh Văn
Khi lợi thế “phố cổ Hà Nội là đất kiếm tiền” dần thay đổi
Những năm gần đây, Hà Nội liên tục tăng cường quản lý trật tự đô thị, siết chặt hoạt động kinh doanh vỉa hè, kiểm tra điều kiện phòng cháy chữa cháy, an toàn thực phẩm và đăng ký kinh doanh. Vỉa hè không còn dễ dàng trở thành không gian buôn bán tự phát như trước. Nhiều tuyến phố được tổ chức lại giao thông, cấm dừng đỗ hoặc hạn chế bày bán.
Trong bối cảnh đó, các hoạt động kinh doanh nhỏ lẻ - từng là nguồn sống của nhiều hộ gia đình dần bị thu hẹp. Không gian buôn bán co lại, trong khi chi phí tuân thủ quy định, nhân công, điện nước ngày càng gia tăng.
Khi quản lý vỉa hè siết chặt, việc bán trà đá ngoài đường cũng trở nên rất khó khăn. Ảnh: Phương Thảo
Những quán ăn nhỏ nằm trong nhiều con ngõ sâu hút trong nội đô Hà Nội. Ảnh: Phương Thảo
Thậm chí, khu vực ăn uống chỉ đơn giản là những chiếc bàn nhựa kê sát tường trong con ngõ rộng chưa đầy 1 m. Ảnh: Anh Văn
Ở một góc nhìn rộng hơn, sự cạnh tranh cũng trở nên khốc liệt khi hàng nghìn cơ sở dịch vụ cùng tồn tại trên diện tích chỉ khoảng 100 ha. Có thời điểm, khu phố cổ phải “cõng” tới 800 người/ha - mức mật độ rất cao so với tiêu chuẩn đô thị, khiến mọi hoạt động sinh hoạt và kinh doanh đều bị nén chặt trong không gian chật hẹp.
Lợi thế “ở phố cổ Hà Nội có thể kiếm sống” vì thế không còn là bảo chứng chắc chắn như trước.
Cùng với việc cơ hội mưu sinh trở nên khó khăn hơn, điều kiện sống tại nhiều căn nhà trong phố cổ vẫn chật chội, hạ tầng phải “gánh” mật độ cư trú lớn.
Không gian sinh hoạt hạn chế, hệ thống điện nước cũ kỹ, nguy cơ cháy nổ cao và thiếu các tiện ích cơ bản như bãi đỗ xe, không gian xanh… là những vấn đề tồn tại nhiều năm nhưng chưa dễ giải quyết nếu mật độ dân cư không được giảm tải.
TS.KTS. Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam chia sẻ, nếu tiếp tục duy trì mật độ cư trú cao, việc bảo tồn phố cổ sẽ chỉ dừng ở bề mặt.
“Không gian sống quá tải sẽ bào mòn chính giá trị di sản. Bảo tồn không thể chỉ là giữ lại mặt tiền kiến trúc, mà cần đảm bảo điều kiện sống bên trong. Muốn vậy, phải giảm áp lực cư trú”, ông Nghiêm nhận định.
Mục tiêu không chỉ là giảm áp lực hạ tầng, mà còn cải thiện điều kiện sống cho cư dân. Ảnh: Anh Văn
Thậm chí, ông Nghiêm còn cho rằng phố cổ đang bị “quá tải chức năng”.
Một khu vực khó có thể vừa là nơi ở mật độ cao, vừa là trung tâm kinh doanh dày đặc, lại vừa là điểm đến du lịch lớn mà không xảy ra xung đột. Giảm mật độ cư trú là cách để tái cân bằng các chức năng đô thị.
TS.KTS. Đào Ngọc Nghiêm phân tích
Giãn dân để bảo tồn và nâng chất lượng sống
Theo các chuyên gia, giãn dân trong khu phố cổ cần được nhìn nhận không chỉ là một giải pháp kỹ thuật, mà là cách để tái tổ chức không gian sống phù hợp với bối cảnh đô thị hiện đại.
PGS.TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, cho rằng cơ hội kinh tế hiện nay không còn phụ thuộc tuyệt đối vào vị trí trung tâm.
“Khi hạ tầng đô thị mở rộng và kết nối tốt hơn, người dân hoàn toàn có thể tìm kiếm sinh kế ở những khu vực mới với chi phí thấp hơn và điều kiện sống tốt hơn. Không gian phát triển không còn bó hẹp trong khu phố cổ”, ông Thiên nhận định.
Điều này đồng nghĩa với việc lựa chọn rời phố cổ không còn chỉ là sự đánh đổi. Với nhiều gia đình, đó có thể là cơ hội để cải thiện điều kiện sống, đặc biệt cho thế hệ trẻ, khi được tiếp cận không gian ở rộng rãi hơn, hạ tầng đồng bộ hơn.
Ảnh: Anh Văn
Ảnh: Anh Văn
Việc giãn dân không chỉ đơn thuần là đưa nhiều người từ vùng này ra vùng khác mà còn là để cải thiện chất lượng cuộc sống. Video: Anh Văn
Phố cổ Hà Nội là “di sản sống”, nơi hoạt động thương mại, du lịch và đời sống cư dân đan xen. Nhưng chính sự đa chức năng này cũng tạo ra áp lực lớn lên không gian đô thị.
Khi mật độ cư trú được giảm bớt, phố cổ sẽ có thêm dư địa để bảo tồn những giá trị cốt lõi - không chỉ là kiến trúc, mà còn là nhịp sống và cấu trúc cộng đồng.
