Thôn Tu La, xã Sơn Tây Thượng (Quảng Ngãi) nằm nép mình bên đường Đông Trường Sơn, giữa những dãy núi xanh thẳm của Sơn Tây Thượng. Những căn nhà sàn xinh xắn nằm bên ruộng lúa bậc thang, dưới chân núi là những con suối trong veo len qua đá.
Ở nơi ấy, nghệ nhân ưu tú Đinh Văn Khoăng (65 tuổi), cùng vợ là bà Đinh Thị Đâm (50 tuổi), ngày ngày vẫn gắn bó với rẫy, với rừng. Mỗi khi có thời gian rảnh, đôi bàn tay họ lại tìm đến những nhạc cụ bằng tre, nứa để hát cùng núi rừng, trong đó có tiếng đàn vang vút.
Lúa bậc thang chín vàng rực ở thôn Tu La, xã Sơn Tây Thượng (Quảng Ngãi)
ẢNH: P.A
Ông Khoăng chơi và chế tác được nhiều loại nhạc cụ của người Ca Dong như brok krâu, a khung (như đàn t,rưng), trống, cồng, chiêng... Riêng đàn vang vút, ông bảo mình cố gắng mãi vẫn chưa chơi giỏi. Còn vợ ông, bà Đâm, lại là người chơi rất hay. Bà Đâm ngồi bên cửa sổ nhà sàn, hiền lành mỉm cười khi nghe chồng nhắc đến mình và về cây đàn độc đáo ấy.
Mê tiếng cồng, tiếng chiêng từ thuở nhỏ
Buổi sáng mùa thu, nắng rót xuống thung lũng Sơn Tây Thượng (Quảng Ngãi) như mật. Từ những triền núi xa, ánh nắng xuyên qua tán rừng, nhuộm vàng những thửa ruộng bậc thang đang vào mùa gặt.
Trên đường đến Tu La, những cánh đồng lúa trải dài dưới chân núi. Xa xa, tiếng máy gặt vọng lại giữa không gian đại ngàn. Anh Thanh Khánh, cán bộ Phòng Văn hóa xã Sơn Tây Thượng, chỉ tay về những thửa ruộng vàng óng, nói bà con Ca Dong ngày càng no ấm hơn.
Căn nhà sàn của vợ chồng nghệ nhân Khoăng cũng nằm lọt giữa những thửa ruộng ấy. Muốn vào nhà phải bước qua một con suối nhỏ. Ông Khoăng ra tận đầu hồi đón khách, nụ cười hiền như nắng trên những triền lúa.
Ngôi nhà sàn của nghệ nhân ưu tú Đinh Văn Khoăng ở thôn Tu La, xã Sơn Tây Thượng
ẢNH: P.A
Trong căn nhà sàn sạch sẽ, giản dị, tài sản quý giá nhất không phải những vật dụng đắt tiền. Trên vách gỗ, phên nứa treo đủ loại nhạc cụ, những chiếc gùi đan bằng mây rừng cùng vật dụng phục vụ các nghi lễ truyền thống.
Ông Khoăng đến bên đàn a khung bằng nứa, đôi bàn tay thoăn thoắt gõ. Những âm thanh thánh thót bật lên giữa căn nhà sàn. Ông kể, từ nhỏ mình đã mê tiếng cồng, tiếng chiêng. Ngày ấy, đường vào các thôn chỉ là những lối mòn xuyên qua đồi, qua suối. Vậy mà mỗi lần đang ngồi trong nhà hay làm trên rẫy, chỉ cần nghe tiếng cồng, tiếng chiêng vọng lại từ xa là cậu bé Khoăng lại bỏ việc, lần theo âm thanh để tìm đến.
"Nghe tiếng chiêng là mình đi tìm cho bằng được. Xem người ta đánh rồi về nhà bắt chước", ông nhớ lại.
Nghệ nhân ưu tú Đinh Văn Khoăng bên đàn a khung
ẢNH: P.A
Danh hiệu nghệ nhân ưu tú của ông Đinh Văn Khoăng
ẢNH: P.A
Người Ca Dong không có cách truyền dạy nhạc cụ theo trường lớp. Ai mê thì tự tìm đến, nhìn người biết chơi rồi học theo. Người nào có năng khiếu, cộng với sự kiên trì, dần dần sẽ chơi được. Ông Khoăng là một trong những người như thế.
Chiếc trống do ông Khoăng chế tác, mất cả tháng ròng
ẢNH: P.A
Từ niềm say mê thuở nhỏ, ông học cách chơi rồi tự mày mò chế tác nhiều nhạc cụ. Đôi bàn tay ấy theo ông đi biểu diễn ở nhiều nơi trong và ngoài tỉnh. Mỗi khi làng tổ chức lễ cúng trâu, tết truyền thống, tết ngã rạ hay những dịp vui của cộng đồng, người nghệ nhân lại mang tiếng đàn đến góp vui. Với ông, chơi đàn không chỉ là biểu diễn, mà còn là cách giữ lại những thanh âm mà cha ông đã gửi vào núi rừng nơi này tự bao đời.
Hai người và một khúc tâm tình
Trong số những nhạc cụ của người Ca Dong, đàn vang vút có cách chơi đặc biệt đến mức chỉ nghe kể thôi cũng thấy lạ. Đàn gồm 5 ống nứa (tùy theo người chơi, có thể từ 3 - 6 ống nứa), thường dài khoảng 1 mét (người chơi có thể làm dài hoặc ngắn hơn). Nứa phải vừa độ già. Nếu quá già, âm thanh không vang. Nếu nứa còn non, tiếng lại nhỏ, không đủ độ ngân.
Ông Khoăng và vợ Đinh Thị Đâm
ẢNH: P.A
Những ống nứa được đặt cạnh nhau, một đầu bằng nhau, đầu kia dài ngắn khác nhau. Điều đặc biệt nhất nằm ở cách chơi. Hai người cùng ngồi đối diện. Một người dùng hai bàn tay đập vào nhau trước các miệng ống để tạo âm vang. Người kia dùng hai tay vỗ vào lỗ ống nứa, điều khiển những âm thanh cao thấp, lúc dồn dập, lúc khoan thai theo nhịp của người đập tay.
Đàn này không có một người độc tấu. Đàn vang vút cần hai người cùng chơi và quan trọng hơn, hai người ấy phải "tâm ý tương thông". Nếu một người lỡ nhịp, tiếng đàn sẽ chênh chao. Nếu cả hai cùng nhập tâm, những ống nứa tưởng như vô tri bỗng cất lên một thứ âm thanh rất riêng.
"Loại đàn này khó chơi lắm. Người biết chơi thì đập, vỗ thế nào cũng thành lời nhạc. Còn không biết thì làm gì cũng không thành nhạc", ông Khoăng vừa cười vừa nói.
Theo lời ông Khoăng, có khi người Ca Dong chơi vang vút vài phút, nhưng cũng có lúc kéo dài 10 - 15 phút, tùy cảm hứng. Đó có thể là lúc nghỉ trưa trên rẫy. Cũng có thể là những ngày lễ hội, ngày tết. Những ống nứa được kiếm ngay trong rừng, đặt xuống trước mặt, hai người ngồi quỳ trước giàn ống nứa và bắt đầu chơi, không sân khấu, không cần loa máy và cả ánh đèn. Đàn ấy chỉ có tre nứa, đôi bàn tay và sự đồng điệu của hai tâm hồn.
Tư thế chơi đàn vang vút
ẢNH: CẮT TỪ CLIP
Tư thế đập hai tay vào trước ống nứa của đàn vang vút
ẢNH: CHỤP LẠI TỪ CLIP
Có lẽ bởi vậy mà tiếng vang vút mang một vẻ đẹp rất riêng. Nghe qua đoạn video được người dân Tu La ghi lại, âm thanh ấy không ồn ào, không phô trương. Nó vút lên rồi lắng xuống, lúc như tiếng nước suối len qua đá, lúc gợi liên tưởng đến tiếng đàn t'rưng giữa núi rừng. Một thứ âm thanh mộc mạc lạ lùng. Hay nữa là, hai người đang ngồi đối diện chơi đàn, chẳng cần nói với nhau câu nào mà vẫn hiểu nhau.
Đừng để tiếng đàn chỉ còn trong ký ức
Điều khiến ông Khoăng trăn trở không phải là đàn vang vút khó chơi. Cái ông lo hơn là ngày càng ít người trẻ muốn học. Ở Tu La hiện chỉ còn khoảng 10 người biết chơi đàn vang vút. Người chơi giỏi chỉ vài người, số còn lại mới dừng ở mức biết cách chơi, mà hầu hết đều đã lớn tuổi.
"Thanh niên, trẻ con bây giờ không ai biết chơi", ông Khoăng nói, giọng chùng xuống. Trưa hôm ấy, nhà ông không có sẵn đàn vang vút để biểu diễn. Chúng tôi cùng xem hình ảnh video được ghi nhận lại của hai người Ca Dong đi phục hồi rừng măng nứa. Đến giờ nghỉ trưa, họ chặt những ống nứa vừa tay rồi ngồi quỳ xuống đối diện nhau chơi đàn. Giữa rừng, tiếng vang vút cất lên.
PV Thanh Niên (trái) trò chuyện cùng nghệ nhân Đinh Văn Khoăng
ẢNH: N.VIÊN
Không biết những người chơi đàn khi ấy có nghĩ rằng âm thanh của mình rồi sẽ đi về đâu. Còn với người nghe, tiếng đàn ấy có gì đó khiến lòng người chùng lại.
Đó là tiếng của nứa, của một vùng đất, những mùa rẫy, những ngày hội làng, những buổi nghỉ trưa dưới tán rừng. Là thứ âm thanh được truyền từ người này sang người khác bằng mắt nhìn, bằng đôi tay và bằng niềm say mê, chứ chẳng có giáo trình nào.
Ông Khoăng bảo, lũ trẻ con Ca Dong vẫn thích đứng xem mỗi khi người lớn chơi đàn, rất thích thú trước những âm thanh phát ra từ những ống nứa vô tri. Có điều, để ngồi xuống, cầm lấy ống đàn và học cách chơi thì hầu như chưa có em nào theo đến cùng. Có lẽ vì đàn khó, mà cũng có thể vì cuộc sống hôm nay đã có quá nhiều nhạc cụ mới.
Ở Tu La, những nghệ nhân như ông Khoăng, bà Đâm đang lặng lẽ giữ một phần ký ức của núi rừng. Ngoài kia, ruộng lúa bậc thang đã vàng hơn. Cuộc sống của người Ca Dong cũng đủ đầy hơn. Những con đường đã rộng mở, tiếng máy móc ngày càng nhiều. Giữa những đổi thay ấy, vẫn cần một chỗ cho tiếng đàn vang vút, để vang lên giữa đại ngàn Sơn Tây Thượng, như một lời tâm tình của người Ca Dong với núi rừng.
//Chèn ads giữa bài (runinit = window.runinit || []).push(function () { //Nếu k chạy ads thì return if (typeof _chkPrLink != 'undefined' && _chkPrLink) return; var mutexAds = '<zone id="l2srqb41"></zone>'; var content = $('[data-role="content"]'); if (content.length > 0) { var childNodes = content[0].childNodes; for (i = 0; i < childNodes.length; i++) { var childNode = childNodes[i]; var isPhotoOrVideo = false; if (childNode.nodeName.toLowerCase() == 'div') { // kiem tra xem co la anh khong? var type = $(childNode).attr('class') + ''; if (type.indexOf('VCSortableInPreviewMode') >= 0) { isPhotoOrVideo = true; } } try { if ((i >= childNodes.length / 2 - 1) && (i < childNodes.length / 2) && !isPhotoOrVideo) { if (i <= childNodes.length - 3) { childNode.after(htmlToElement(mutexAds)); arfAsync.push("l2srqb41"); } break; } } catch (e) { } } } }); function htmlToElement(html) { var template = document.createElement('template'); template.innerHTML = html; return template.content.firstChild; } function tnDetailInsertMidArticleWidget(rootSelector, widgetId) { var root = document.querySelector(rootSelector); if (!root) return null; var contentRoot = root.querySelector('[data-role="content"]') || root; var blocks = Array.from(contentRoot.children).filter(function (el) { if (el.id === widgetId) return false; if (el.hasAttribute('data-check-position')) return false; if (el.hasAttribute('data-type')) return false; if (/^(SCRIPT|STYLE|TEMPLATE|LINK|NOSCRIPT)$/.test(el.tagName)) return false; if (el.tagName === 'P' && !el.textContent.trim()) return false; return el.getClientRects().length > 0; }); if (!blocks.length) return null; var rootRect = contentRoot.getBoundingClientRect(); var idx; if (rootRect.height > 0) { var midY = rootRect.top + rootRect.height / 2; for (idx = 0; idx < blocks.length; idx++) { if (blocks[idx].getBoundingClientRect().bottom >= midY) break; } if (idx >= blocks.length) idx = blocks.length - 1; } else { idx = Math.floor(blocks.length / 2); } var target = blocks[idx]; var isMedia = target.tagName === 'FIGURE' || target.classList.contains('VCSortableInPreviewMode'); var newDiv = document.createElement('div'); newDiv.id = widgetId; contentRoot.insertBefore(newDiv, isMedia ? target : target.nextSibling); return newDiv; } function tnAfterLoad(fn) { if (document.readyState === 'complete') fn(); else window.addEventListener('load', fn, { once: true }); } (function () { if (!(window.pageSettings && pageSettings.allow3rd && (typeof window._isAdsHidden === 'undefined' || !window._isAdsHidden))) return; if (laNuocNgoai) return; tnAfterLoad(function () { var pernewDiv = tnDetailInsertMidArticleWidget('div.detail-cmain', 'tn_detail_foryou1_pc_per'); if (!pernewDiv) return; loadJsAsync('https://js.aiservice.vn/rec/tn_detail_foryou1_pc_per.js', function(){}, function() { window.boxTNRecs.err.push('rec/tn_detail_foryou1_pc_per.js'); }); }); })(); (function() { if (!(window.pageSettings && pageSettings.allow3rd && (typeof window._isAdsHidden === 'undefined' || !window._isAdsHidden))) return; if (typeof window.laNuocNgoai === 'undefined' || !window.laNuocNgoai) return; tnAfterLoad(function () { var newDiv = tnDetailInsertMidArticleWidget('div.detail-cmain', 'taboola-mid-article-widget'); if (!newDiv) return; window._taboola = window._taboola || []; window._taboola.push({ mode: 'thumbnails-4x1', container: 'taboola-mid-article-widget', placement: 'Mid Article Widget', target_type: 'mix' }); }); })();
