Tối 6/6, VTV phát tập đầu của series phim tài liệu điều tra "Cạm bẫy từ các hợp đồng kỳ nghỉ." Câu chuyện của bà Vinh trong phim không phải ngoại lệ: từ một hợp đồng ban đầu, bà ký tiếp đến hợp đồng thứ 74, tổng số tiền gần 20 tỷ đồng. Bà không thiếu học thức hay thiếu kinh nghiệm sống. Bà chỉ không hiểu đủ về thứ mình đã ký.
Thứ đó có tên là timeshare, hay "sở hữu kỳ nghỉ," một mô hình đã tồn tại hơn 60 năm trên thế giới, được quảng bá như giải pháp nghỉ dưỡng thông minh, nhưng cũng có lịch sử đủ dài để biết nó dễ bị lợi dụng đến mức nào.
Timeshare là gì, ra đời như thế nào?
Timeshare là mô hình nhiều người cùng chia sẻ quyền sử dụng một bất động sản nghỉ dưỡng, thường theo từng tuần hoặc theo điểm số, thay vì một người sở hữu toàn bộ. Về bản chất, bạn không mua căn phòng hay căn hộ resort đó, bạn mua quyền được ở đó trong một khoảng thời gian nhất định mỗi năm.
Alexander Nette, người được cho là tác giả của mô hình "timeshare".
Ý tưởng này xuất phát từ Thụy Sĩ thập niên 1960, được cho là do doanh nhân Alexander Nette khởi xướng với khẩu hiệu: "Mua khách sạn rẻ hơn là thuê phòng." Logic rất đơn giản: thay vì một người bỏ tiền mua nguyên căn biệt thự nghỉ dưỡng chỉ để dùng vài tuần mỗi năm, 50 người cùng góp tiền chia nhau 52 tuần trong năm, mỗi người nghỉ một tuần. Chi phí giảm xuống, chất lượng resort vẫn giữ nguyên.
Đến thập niên 1970, mô hình này du nhập sang Mỹ, đặc biệt bùng nổ ở Florida khi các nhà phát triển bất động sản đang gặp khó khăn trong việc bán căn hộ nguyên căn đã chuyển sang bán theo kiểu này. Năm 1974, RCI (Resort Condominiums International) được thành lập, cho phép chủ sở hữu timeshare đổi tuần nghỉ của mình lấy kỳ nghỉ tại resort khác trên thế giới, mở ra mạng lưới toàn cầu. Từ đó timeshare trở thành ngành công nghiệp thật sự với hàng triệu chủ sở hữu và hàng nghìn resort trên toàn cầu.
Các hình thức timeshare phổ biến
Không phải mọi hợp đồng timeshare đều giống nhau. Hiểu được sự khác nhau giúp bạn biết mình đang ký cái gì.
Theo hình thức sở hữu pháp lý, có hai loại chính. Deeded timeshare (sở hữu có sổ đỏ) nghĩa là bạn thực sự sở hữu một phần bất động sản được ghi nhận trong hồ sơ pháp lý, có thể để lại thừa kế hoặc bán lại. Right-to-use timeshare (quyền sử dụng có thời hạn) nghĩa là bạn chỉ được quyền sử dụng trong số năm cố định, sau khi hết hạn mọi quyền trả về cho chủ resort, không có tài sản thực để lại hay bán lại.
Theo cách sử dụng, có ba dạng. Fixed week (tuần cố định) là bạn được nghỉ đúng tuần đó mỗi năm, dự đoán được nhưng không linh hoạt. Floating week (tuần thả nổi) cho phép chọn tuần bất kỳ trong một mùa nhất định, tùy theo khả năng còn phòng. Points-based (hệ thống điểm) là hình thức phổ biến nhất hiện nay: bạn mua một số điểm, dùng điểm để đặt phòng tại nhiều resort khác nhau trong cùng mạng lưới, linh hoạt hơn nhưng cũng nhiều phí phát sinh hơn.
Ngoài ra còn có vacation club (câu lạc bộ nghỉ dưỡng), hình thức mà các tập đoàn khách sạn lớn như Marriott, Hilton, Accor triển khai, về bản chất cũng là timeshare nhưng được đóng gói dưới thương hiệu cao cấp hơn.
Những lợi ích thực sự có
Nhìn nhận công bằng, timeshare không phải sản phẩm được tạo ra chỉ để lừa đảo. Ở một số trường hợp và một số thị trường, nó có lợi ích thực:
Chi phí kỳ nghỉ ổn định hơn so với đặt phòng theo giá thị trường biến động từng năm. Chất lượng chỗ ở thường cao hơn khách sạn thông thường cùng giá vì bạn nhận được căn hộ đầy đủ bếp, phòng khách, nhiều phòng ngủ thay vì một phòng đơn. Với người nghỉ đúng địa điểm đúng tuần mỗi năm trong nhiều thập kỷ, chi phí quy ra từng đêm có thể thấp hơn thuê resort cùng chất lượng. Và với hệ thống điểm của các tập đoàn lớn uy tín, người dùng thực sự có thể đi nhiều nơi khác nhau trên thế giới.
Báo chí và các cơ quan hành pháp quốc tế liên tục đưa ra cảnh báo lừa đảo "timeshare".
Mặt tối và các kiểu biến tướng phổ biến
Vấn đề không phải ở bản thân sản phẩm mà ở cách nó được bán và cách nó được thiết kế hợp đồng.
Chi phí ẩn là vấn đề kinh niên. Theo Hiệp hội Phát triển Khu nghỉ dưỡng Mỹ (ARDA), phí duy trì trung bình của timeshare tại Mỹ năm 2022 là 1.170 USD mỗi năm, tương đương gần 42 triệu đồng. Phí này thường tăng theo thời gian và bắt buộc phải đóng dù bạn có sử dụng hay không. Chưa tính phí đổi resort, phí đặt chỗ, phí quản lý và các khoản "đặc biệt" phát sinh khi resort cần tu sửa.
Giá trị bán lại gần như bằng không. Giá trị timeshare trên thị trường thứ cấp thường thấp hơn rất nhiều so với giá mua ban đầu. Nhiều chủ sở hữu muốn bán mà không thể vì không có người mua hoặc giá quá thấp. Điều này trái hoàn toàn với những gì nhân viên tư vấn thường hứa về khả năng "sinh lời" hay "sang nhượng dễ dàng."
Áp lực bán hàng là đặc trưng của ngành. Các buổi thuyết trình timeshare nổi tiếng vì kéo dài nhiều giờ, tạo môi trường sang trọng và cảm giác đặc biệt, tặng quà và ưu đãi để mời người đến, sau đó tạo áp lực quyết định ngay tại chỗ trước khi "ưu đãi hết hạn." Đây không phải chiêu lạ, nó được ghi nhận từ thập niên 1980 đến hôm nay và bị cơ quan quản lý nhiều nước cảnh báo.
Bẫy lừa đảo nhiều tầng. Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) phối hợp với 28 bang và cơ quan thực thi pháp luật 10 quốc gia để triển khai 191 hành động pháp lý chỉ nhằm xử lý lừa đảo liên quan đến timeshare. FBI thậm chí ghi nhận cả trường hợp băng nhóm tội phạm có tổ chức nhắm vào chủ sở hữu timeshare qua hai giai đoạn: đầu tiên dụ trả tiền để bán lại timeshare (nhưng không bán được), sau đó giả làm văn phòng luật sư để tiếp tục lấy thêm tiền từ nạn nhân đã bị lừa lần một.
Tại Việt Nam, thêm một lớp phức tạp nữa. Khung pháp lý cho timeshare ở Việt Nam chưa hoàn thiện, khiến người mua rất khó khiếu nại và đòi quyền lợi khi có tranh chấp. Điều khoản hợp đồng thường được soạn bởi đội ngũ pháp lý của doanh nghiệp, không phải của khách hàng. Những cam kết hấp dẫn nhất thường chỉ tồn tại ở lời nói trong buổi thuyết trình, không được ghi vào hợp đồng. Và như phóng sự VTV cho thấy, người cao tuổi sống cô đơn, mong được quan tâm, là nhóm bị nhắm đến nhiều nhất vì dễ bị thuyết phục bởi sự nhiệt tình và quan tâm giả tạo của nhân viên tư vấn trẻ.
Nhận biết dấu hiệu cảnh báo
Không phải mọi công ty timeshare đều lừa đảo. Nhưng có những dấu hiệu rõ ràng cần dừng lại và đặt câu hỏi trước khi ký bất cứ điều gì.
Buổi thuyết trình kéo dài không cho về sớm và tạo áp lực quyết định ngay trong ngày là dấu hiệu đầu tiên và rõ nhất. Lời hứa sinh lời, cho thuê lại hoặc sang nhượng dễ dàng mà không được ghi rõ trong hợp đồng là dấu hiệu thứ hai. Phí duy trì hàng năm không được đề cập hoặc bị nói nhỏ đi là dấu hiệu thứ ba. Điều khoản hủy hợp đồng không rõ ràng hoặc thời hạn hủy rất ngắn, thường chỉ vài ngày sau khi ký, là dấu hiệu thứ tư. Và bất kỳ ai thúc ép bạn ký ngay vì "ưu đãi chỉ còn hôm nay" là dấu hiệu thứ năm.
Nguyên tắc cơ bản: bất kỳ cam kết nào quan trọng cũng phải được ghi bằng văn bản trong hợp đồng. Nếu nhân viên tư vấn hứa điều gì nhưng không thể đưa vào hợp đồng, điều đó có nghĩa họ không thể và sẽ không thực hiện nó. Trước khi ký bất kỳ hợp đồng nghỉ dưỡng dài hạn nào, nên nhờ luật sư độc lập đọc và giải thích từng điều khoản, đặc biệt là phần nghĩa vụ tài chính và điều kiện chấm dứt hợp đồng.
Cái bẫy tinh vi đánh vào nỗi cô đơn của người già trong thời hiện đại
Điều phóng sự VTV thực sự muốn nói, không chỉ là chuyện mất tiền.
Phần lớn nạn nhân trong phóng sự là người cao tuổi. Không phải người thiếu học thức hay thiếu kinh nghiệm sống. Nhiều người trong số họ từng làm việc cả đời, từng quản lý tài chính gia đình qua nhiều thập kỷ, từng đưa ra hàng trăm quyết định quan trọng mà không cần ai cầm tay chỉ lối.
Họ ký vào những hợp đồng đó không phải vì không hiểu tiền bạc. Họ ký vì họ đang cô đơn, và không có ai bên cạnh để hỏi một câu rất đơn giản: hợp đồng này có hợp lý không?
Phóng sự ghi lại cách các nhân viên tư vấn tiếp cận nạn nhân: một cuộc gọi hỏi thăm sức khỏe, một lời mời đến buổi hội thảo sang trọng, rồi cả buổi sáng ngồi cạnh nghe họ kể chuyện gia đình, hỏi han về con cái, tỏ ra quan tâm đến từng chi tiết nhỏ trong cuộc sống của họ. Với người lớn tuổi sống trong nhà đầy đủ tiện nghi nhưng vắng tiếng người, sự quan tâm đó không phải chuyện nhỏ. Nó là thứ họ đang thiếu.
Và đó chính xác là thứ được dùng để mở cửa vào túi tiền của họ.
Sau khi sự thật bị phơi bày, nhiều gia đình vỡ ra rằng người thân của mình đã ký hàng chục hợp đồng, vay mượn, cầm cố tài sản trong nhiều năm mà không nói với ai. Không phải vì họ không tin tưởng gia đình. Mà vì sĩ diện của người lớn tuổi không cho phép thừa nhận mình đã bị lừa trước những đứa con vốn đã bận rộn và ít ở nhà. Bi kịch đôi khi không nằm ở số tiền mất đi, mà ở vết rạn nứt trong mối quan hệ gia đình sau khi mọi chuyện vỡ lở.
Phóng sự VTV không chỉ kể chuyện những người đã mất tiền. Nó đặt câu hỏi ngược lại với tất cả chúng ta: những người lớn tuổi trong cuộc sống của bạn, bố mẹ, cô chú, ông bà đang sống một mình, họ có ai để hỏi han, tâm tình và nhờ tư vấn khi gặp những quyết định tài chính lớn không? Hay họ đang phải xoay xở một mình, trong khi những người xung quanh bận rộn với guồng quay riêng của mình?
Những kẻ xấu không tạo ra khoảng trống đó. Chúng chỉ nhìn thấy nó trước những người thân trong gia đình, và bước vào đúng lúc không ai khác ở đó.
