Chỉ còn vài tháng nữa, lứa học sinh 2k8 sẽ bước vào kỳ xét tuyển đại học - cột mốc quan trọng nhưng cũng đầy áp lực. Năm nay, bối cảnh tuyển sinh có nhiều thay đổi khi một số phương thức quen thuộc bị siết lại, số lượng nguyện vọng được cân nhắc kỹ hơn, khiến học sinh và phụ huynh buộc phải suy nghĩ thận trọng ngay từ bước đầu.
Không ít gia đình nhận ra rằng, điều khiến họ băn khoăn nhất không chỉ là nên chọn ngành nào, mà là nên chọn trường đại học như thế nào để con có thể sẵn sàng cho việc làm trong tương lai, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) và sự biến động của thị trường lao động diễn ra ngày càng nhanh.
Sau học kỳ I, tại nhiều buổi họp phụ huynh ở các trường THPT, những câu hỏi xoay quanh điểm chuẩn hay thứ hạng ngành học dần nhường chỗ cho những băn khoăn thực tế hơn: ngành này vài năm nữa còn không, học xong có làm được việc hay phải học lại. L. A. Nhiên (học sinh một trường tại Đống Đa, Hà Nội) cũng đầy trăn trở sau khi nghe một buổi hướng nghiệp:"Em không chỉ lo chọn ngành gì, mà lo sau này ra trường có làm được việc không, vì thấy công việc thay đổi nhanh quá".
Có một thực tế rằng, thị trường lao động đang thay đổi nhanh hơn chu kỳ đào tạo bốn năm của đại học. AI, tự động hóa và toàn cầu hóa khiến nhiều nghề nghiệp biến đổi, thậm chí biến mất, trong khi những yêu cầu mới liên tục xuất hiện. Trong bối cảnh đó, không phải trường đại học nào cũng mang lại mức độ sẵn sàng như nhau cho người học.
Theo các chuyên gia giáo dục và nhân sự, sự khác biệt lớn nhất giữa các trường đại học hiện nay không chỉ nằm ở danh sách ngành đào tạo hay điểm chuẩn đầu vào, mà nằm ở mô hình đào tạo có giúp người học sẵn sàng cho việc làm trong tương lai hay không.
Công nghệ và AI cần trở thành nền tảng cho mọi ngành học
Cũng trong câu chuyện về hướng nghiệp, nữ sinh L. A. Nhiên cho biết: "Chúng em đã bắt đầu học cách sử dụng AI trong học tập, nhưng chưa được hướng dẫn cụ thể. Em nghĩ rằng, cả thế giới đang phải học cách sống cùng AI nên em cũng hy vọng môi trường đại học sẽ rèn luyện cho chúng em tư duy để làm việc cùng nó, để không bị tụt hậu".
AI không còn là câu chuyện của riêng ngành công nghệ. Từ marketing, tài chính, truyền thông đến sản xuất và logistics, AI đang dần trở thành một phần của quy trình làm việc hằng ngày. Tuy nhiên, khoảng cách giữa đào tạo và thực tế vẫn tồn tại khi nhiều sinh viên chỉ được học công nghệ như một môn học riêng lẻ, thiếu trải nghiệm làm việc trong môi trường số thực sự.
Một trường đại học sẵn sàng cho việc làm tương lai cần coi công nghệ và AI là nền tảng vận hành của toàn bộ quá trình học tập. Sinh viên được làm quen với việc sử dụng công cụ số, xử lý dữ liệu và triển khai dự án trong môi trường công nghệ ngay từ khi còn ngồi trên giảng đường. Khi công nghệ trở thành "không gian học tập mặc định", người học sẽ không bị sốc khi bước vào môi trường doanh nghiệp, bởi họ đã quen với cách làm việc của tương lai.
Trong mô hình này, vai trò của người học dịch chuyển từ tiếp nhận tri thức sang phân tích, phản biện và sáng tạo. Công nghệ giúp họ xử lý nhanh hơn, nhưng chính con người mới tạo ra giá trị khác biệt. Khi AI làm thay phần "tính toán", người học có thêm không gian để đào sâu tư duy, khai phá ý tưởng và xây dựng những sản phẩm mang dấu ấn cá nhân.
Amoure - một đề tài tốt nghiệp của sinh viên Trường Đại học FPT ứng dụng AI trong việc cá nhân hoá dịch vụ hôn lễ giúp khách hàng mô phỏng các ý tưởng bằng công nghệ 3D/360 độ với sự chính xác bằng hoặc trên 90%
Khởi nghiệp và tư duy tạo giá trị để người học tự tạo việc làm
Một thực tế được nhiều doanh nghiệp chỉ ra là sinh viên mới ra trường thường mất nhiều thời gian để thích nghi, do quen với việc hoàn thành yêu cầu học thuật hơn là tạo ra kết quả cụ thể. Trong bối cảnh thị trường lao động biến động nhanh, điều này trở thành một bất lợi lớn.
Vì vậy, năng lực tạo giá trị ngày càng được coi là yếu tố then chốt. Khởi nghiệp trong giáo dục đại học không được hiểu đơn thuần là việc lập doanh nghiệp, mà là trang bị cho người học tư duy đổi mới, khả năng biến kiến thức thành sản phẩm, dịch vụ hoặc giải pháp thực tế. Những mô hình đào tạo gắn học tập với dự án thật, bài toán thật giúp sinh viên hình thành năng lực tự tạo việc làm, chủ động trước biến động thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường tuyển dụng.
Trong môi trường giáo dục như vậy, sinh viên không chỉ học lý thuyết mà liên tục được tham gia dự án thật, giải quyết bài toán thật, làm việc với doanh nghiệp, cộng đồng và xã hội. Những trải nghiệm này giúp họ rèn luyện tư duy chủ động, tinh thần làm chủ và bản lĩnh hành động.
Amoure - một đề tài tốt nghiệp thú vị ngành Marketing của Trường Đại học FPT về dịch vụ tổ chức các lễ cầu hôn, lễ kỷ niệm nhằm hiện thực hóa những khoảnh khắc cảm xúc mang dấu ấn cá nhân. Với trung tâm trải nghiệm Amoure, khách hàng sẽ được trò chuyện với AI để chia sẻ về hành trình tình cảm, sở thích, mong muốn và cả khả năng tài chính. Từ các dữ liệu rời rạc, AI sẽ cho ra các gợi ý về ý tưởng phù hợp để tạo nên các phiên bản câu chuyện tình yêu. Bùi Thị Thu Hường, một sinh viên nhóm chia sẻ, trong quá trình triển khai, nhóm đã ký được hợp đồng và có doanh số thực.
Nói về những giá trị thu nhận từ dự án, Hường cho rằng nó không chỉ giúp cô và các bạn có được nhiều kỹ năng cả trong việc sử dụng công nghệ và vận dụng kiến thức chuyên ngành với nhiều kỹ năng khác nhau mà còn mang lại cho cô nhiều cảm xúc khi đồng hành cùng khách hàng. Hiện thời khi đã bước chân vào một môi trường công việc thực sự, Hường không gặp quá nhiều bỡ ngỡ và dễ dàng thích ứng vì "vốn liếng" đã có được từ cách học trải nghiệm, thực hành, học từ dự án.
Kỹ năng toàn cầu mở rộng cánh cửa nghề nghiệp
Cùng với công nghệ, toàn cầu hóa đang làm mờ dần ranh giới của thị trường lao động. Làm việc từ xa, hợp tác xuyên biên giới và các tiêu chuẩn quốc tế đang mở ra nhiều cơ hội, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với người lao động trẻ.
Một trường đại học sẵn sàng cho việc làm tương lai cần đào tạo sinh viên trong môi trường đa văn hóa thông qua các hoạt động như: du học ngắn hạn, kỳ OJT nước ngoài, giao lưu văn hoá, tham gia các hội thảo - sự kiện nước ngoài…, sử dụng ngoại ngữ như công cụ học tập và làm việc hằng ngày, đồng thời gắn chuẩn đầu ra với yêu cầu của thị trường lao động quốc tế. Đây là nền tảng để người học không bị giới hạn trong phạm vi địa phương, mà có thể chủ động nắm bắt cơ hội ở quy mô rộng hơn.
Mai Phương – sinh viên FPTU và các bạn học tại Hà Lan
4 năm học, Phùng Mai Phương (sinh viên Kinh doanh quốc tế, Trường Đại học FPT) đã có 4 chuyến trải nghiệm tới nhiều nước trên thế giới trong hành trình trải nghiệm học tập toàn cầu của mình. Bắt đầu tại Malaysia, Phương trau dồi khả năng sử dụng ngoại ngữ trong môi trường "24h English". Đến chuyến đi Thái Lan, nữ sinh bồi đắp tinh thần đồng đội trong những thử thách tại xứ sở chùa vàng. Tiếp tục với chương trình trao đổi ngắn ngày tại Pháp, Mai Phương cho biết cô bạn đã có cơ hội mở rộng tầm nhìn văn hóa toàn cầu với 2 tuần học tập cùng sinh viên đến từ 30 nước bạn. Và sau đó, đến Hà Lan trong học kỳ trao đổi tại Saxion University of Applied Sciences, cô bạn tìm thấy phiên bản mạnh mẽ, tự lập và trưởng thành nhất của chính mình về cả tri thức và kĩ năng.
"Mỗi quốc gia là một lớp học", Mai Phương coi những chuyến đi với FPTU là "món hời" ấn tượng trong bốn năm đại học giúp bản thân mở rộng vòng quan hệ bạn bè giỏi giang khắp năm châu, xây dựng sự tự tin và cá tính riêng, biến mình từ một cô bé nhút nhát trở nên tự tin, chủ động và biết nắm bắt cơ hội. "FPTU cho em cơ hội, còn em học được cách biến cơ hội đó thành hành trang cho tương lai!" – Mai Phương hào hứng kể lại.
Khi mô hình đào tạo được triển khai trong thực tế
Trên thực tế, tại Việt Nam đã có những trường đại học bắt đầu chuyển dịch theo mô hình đào tạo lấy công nghệ làm nền tảng, gắn học tập với dự án thực tế và đặt sinh viên trong môi trường học tập mang tính toàn cầu. Ở những môi trường như vậy, sinh viên không chỉ học kiến thức chuyên môn, mà còn được rèn luyện khả năng thích nghi và làm việc trong bối cảnh nghề nghiệp liên tục thay đổi, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và việc làm.
Trường Đại học FPT (FPTU) là một trong những mô hình như vậy, khi triển khai triết lý "AI-first" trong đào tạo, coi công nghệ là nền móng của toàn bộ quá trình học tập. Bên cạnh đó, với định hướng sáng tạo đổi mới, sinh viên FPTU không chỉ được học bộ môn trải nghiệm mà được khuyến khích phát triển các dự án ngay từ năm đầu, từ sản phẩm công nghệ, truyền thông, giáo dục cho tới văn hóa xã hội… Trường cũng xây dựng mạng lưới liên kết quốc tế chẽ với mạng lưới đối tác giáo dục và doanh nghiệp của hơn 40 quốc gia toàn cầu, triển khai chương trình trao đổi, học kỳ nước ngoài, thực tập đa quốc gia, giảng dạy bằng tiếng Anh… mang đến sinh viên trải nghiệm đa văn hoá, đa quốc tịch.
Chu Thị Quỳnh, cựu sinh viên FPTU vừa ra trường cho biết, trong suốt 4 năm học em đã được tiếp xúc với khá nhiều cơ hội để được thực hiện các dự án thực tế. Các dự án ấy không chỉ nằm trong phạm vi môn học mà nó còn là dự án của các doanh nghiệp. "Em nhận thức rõ rằng kiến thức chuyên môn cần đi đôi với tinh thần chủ động, trách nhiệm và khả năng thích nghi".
Quỳnh hiện làm phó phòng Marketing cho một công ty startup tại Hà Nội, cô cho biết: "Từ một người rụt rè, ít nói, quãng thời gian học đại học giúp emi trở nên cởi mở hơn, tự tin hơn trong giao tiếp và suy nghĩ tích cực hơn. Cách em tiếp cận vấn đề cũng dần trở nên linh hoạt, đa chiều, không còn bị giới hạn trong những khuôn mẫu tư duy cứng nhắc như trước".
Trải nghiệm các kỳ OJT, du học ngắn tại nhiều quốc gia trên thế giới và học tập qua dự án thực tiễn, sinh viên được rèn luyện tư duy và bản lĩnh toàn cầu
Trước ngưỡng cửa đại học, người trẻ không chỉ chọn nơi học trong bốn năm, mà đang đặt nền móng cho khả năng làm việc trong 10-15 năm tiếp theo. Trong một tương lai nhiều biến động, lựa chọn đúng mô hình trường đại học ngay từ đầu có thể trở thành lợi thế lớn nhất giúp người học tự tin bước vào thị trường lao động.
