Các doanh nghiệp trong ngành sản xuất tấm pin năng lượng mặt trời của Trung Quốc đang phải vật lộn trong thua lỗ trước áp lực của tình trạng quá tải công suất - hệ quả tất yếu sau một giai đoạn tăng trưởng xuất khẩu thần tốc dựa vào trợ cấp của chính phủ.
Jinko Solar, nhà sản xuất tấm pin mặt trời lớn nhất hành tinh, vừa công bố doanh thu quý I năm 2026 đạt 12,2 tỷ Nhân dân tệ (khoảng 1,8 tỷ USD), sụt giảm 12% so với cùng kỳ năm ngoái và gánh khoản lỗ ròng lên tới 1,3 tỷ Nhân dân tệ. Đáng ngại hơn, toàn bộ 5 gã khổng lồ hàng đầu của Trung Quốc trong lĩnh vực này đều đồng loạt chìm trong sắc đỏ, kéo tổng khoản lỗ ròng hợp nhất của nhóm này lên tới 7 tỷ Nhân dân tệ.
Tại Longi Green Energy Technology, chi phí sản xuất đã vượt qua cả doanh thu, đẩy biên lợi nhuận gộp của hãng rơi xuống mức âm ngay trong quý I. Dù Jinko Solar và Trina Solar vẫn cố gắng giữ được mức lợi nhuận gộp dương nhỏ nhoi, nhưng bấy nhiêu là không đủ để bù đắp cho khối chi phí cố định khổng lồ. Toàn ngành công nghiệp đang rơi vào một thảm cảnh hóc búa: liên tục vận hành dây chuyền để tạo ra những sản phẩm hoàn toàn không có lợi nhuận.
Cái bẫy từ chiến thắng
Trung Quốc từ lâu đã định vị xe điện, pin lithium và pin mặt trời là Bộ ba chủ lực mới (New Trio) trong cơ cấu xuất khẩu nhằm thay thế cho các ngành truyền thống như may mặc, đồ nội thất và thiết bị gia dụng. Các doanh nghiệp Trung Quốc đã thâu tóm tới khoảng 80% thị phần tấm pin mặt trời trên toàn cầu. Họ đã giành chiến thắng tuyệt đối trong cuộc đua giành thị phần hay nói cách khác, là một chiến thắng quá áp đảo đến mức tự làm hại chính mình.
Được tiếp sức bởi các khoản trợ cấp của chính phủ và nhiều hình thức nâng đỡ độc quyền, các công ty này đã ồ ạt mở rộng đầu tư vốn để nâng cao năng lực sản xuất, để rồi kết thúc bằng một cuộc khủng hoảng thừa nguồn cung nghiêm trọng.
Chỉ riêng 5 nhà sản xuất tấm pin hàng đầu đã sở hữu công suất hằng năm ước tính lên tới 500 gigawatt (GW). Theo truyền thông nội địa, năng lực sản xuất của toàn ngành điện mặt trời Trung Quốc đã chạm mốc kinh hoàng: 1.000 GW - con số này cao gấp 1,5 đến 2 lần so với tổng công suất lắp đặt thực tế của toàn thế giới (chỉ dao động từ 500 GW đến 700 GW mỗi năm).
Tình trạng cung vượt cầu cực đại này đã khiến giá thành sản phẩm sụp đổ hoàn toàn. Theo dữ liệu từ công ty nghiên cứu thị trường CEIC, giá tấm pin mặt trời đã lao dốc khoảng 60% so với mức đỉnh vào năm 2021. Trong khi đó, giá của polysilicon - loại nguyên liệu thô cốt lõi - cũng bị kéo sập khoảng 85% so với mức đỉnh thiết lập vào năm 2022.
Khủng hoảng kép
Bên cạnh cuộc khủng hoảng nguồn cung, mặt trận cầu nội địa cũng đang gửi đi những tín hiệu tiêu cực. Công ty Chứng khoán Soochow dự báo nhu cầu tiêu thụ tấm pin mặt trời nội địa tại Trung Quốc sẽ chứng kiến mức tăng trưởng âm trong năm 2026, lần đầu tiên xảy ra trong lịch sử. Dữ liệu từ chính phủ cũng vạch rõ sản lượng lắp đặt pin mặt trời tại Trung Quốc chỉ đạt khiêm tốn 50,9 GW trong 4 tháng đầu năm nay, giảm tới 50% so với cùng kỳ năm ngoái.
Trước tình cảnh thị trường nội địa co hẹp, lối thoát duy nhất cho các nhà sản xuất là tìm mọi cách đẩy mạnh sản lượng bán ra thị trường nước ngoài. Trước đây, chính phủ Trung Quốc vốn duy trì chính sách hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT) cho các doanh nghiệp xuất khẩu tấm pin. Công cụ này đã kích hỏa cho các chuyến hàng xuất khẩu ra hải ngoại tăng vọt gấp hơn ba lần trong giai đoạn từ năm 2020 đến năm 2024.
Thế nhưng, các cơ quan chức năng Trung Quốc ngày càng quan ngại về hệ lụy từ cuộc cạnh tranh này và đã quyết định mạnh tay cắt giảm tỷ lệ hoàn thuế. Đến tháng 4 vừa qua, chính sách hoàn thuế đối với mặt hàng tấm pin mặt trời đã bị xóa bỏ hoàn toàn. Bước đi này được kỳ vọng sẽ tạo ra một bộ lọc tự nhiên, đẩy giá các dòng pin xuất khẩu tăng trở lại để thiết lập mặt bằng giá mới lành mạnh hơn.
Dẫu vậy, bất chấp những kỳ vọng về việc giá sản phẩm sẽ hồi phục, thị giá cổ phiếu của các nhà mốt năng lượng này vẫn vô cùng ảm đạm. Kể từ cuối tháng 3 đến nay, cổ phiếu của Jinko Solar đã bốc hơi 17% giá trị, trong khi Longi Green Energy thậm chí còn thảm hại hơn khi lao dốc tới 25%.
Kỳ vọng vào cuộc chuyển dịch công nghệ thế hệ mới
Bất chấp bức tranh tài chính nhuốm màu xám xịt, giới chuyên gia nhận định sức mạnh cốt lõi của ngành công nghiệp này vẫn chưa hoàn toàn bị bẻ gãy. Ông Yoichiro Okuyama tại Viện Nghiên cứu Hamagin (Nhật Bản) đánh giá: “Các doanh nghiệp Trung Quốc vẫn liên tục cải tiến và nâng cấp nền tảng công nghệ của mình. Họ hoàn toàn có thể lấy lại đà tăng trưởng mạnh mẽ một khi thời cơ thích hợp xuất hiện.”
Một trong những công nghệ triển vọng nhất đang được đặt cược là pin mặt trời Perovskite - dòng pin sở hữu đặc tính siêu mỏng và trọng lượng siêu nhẹ, cho phép lắp đặt linh hoạt ở nhiều loại địa hình và địa điểm khác nhau. Tại Triển lãm và Hội nghị Quốc tế về Phát điện Quang điện & Năng lượng Thông minh (SNEC) vừa khai mạc vào ngày 3 tháng 6 tại Thượng Hải, hàng loạt doanh nghiệp Trung Quốc đã chọn đây làm sân khấu chính để phô diễn các dòng sản phẩm Perovskite mới nhất của mình.
Đáng chú ý, đây cũng chính là trận địa công nghệ mà các đối thủ cạnh tranh sừng sỏ từ Nhật Bản, điển hình là Sekisui Chemical, đang tập trung dồn lực để chuẩn bị cho một cuộc tái đấu. Cuộc chiến vương quyền ngành năng lượng mặt trời rõ ràng đang dịch chuyển từ cuộc đua dìm giá sản lượng sang cuộc chiến sống còn về công nghệ thế hệ tiếp theo.
Theo: Nikkei, The Economist
