Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM từng là xưởng in tiền, nhà tù khét tiếng

Người dân TP.HCM ngày nay đã quen thuộc với hình ảnh Thư viện Khoa học tổng hợp (ở 69 Lý Tự Trọng, phường Bến Thành, quận 1 cũ) như một ốc đảo xanh mát, nơi lưu giữ tri thức. Thế nhưng, ít ai biết rằng, trước đây khu đất này từng gắn liền với nhà tù khét tiếng bậc nhất Sài Gòn xưa.

Theo các tư liệu lịch sử được lưu trữ chính tại thư viện này, người Pháp ban đầu sử dụng khu đất (trước đây tên 69 Gia Long) để làm xưởng đúc tiền, phục vụ bộ máy cai trị tại Nam kỳ. Đến cuối những năm 1880, nơi đây được chuyển đổi thành Khám Lớn Sài Gòn (Maison Centrale de Saigon, là nhà tù khét tiếng).

ẢNH: BÙI QUỐC HOÀNG

Từ nhà tù khét tiếng đến Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM

Năm 1953, Khám Lớn Sài Gòn bị phá bỏ. Trên nền đất số 69 Lý Tự Trọng, Trường đại học Văn khoa Sài Gòn được xây dựng và hoạt động suốt gần 2 thập niên.

ẢNH: BÙI QUỐC HOÀNG

Ý tưởng xây dựng Thư viện Quốc gia tại đây xuất hiện từ giữa thập niên 1950, song phải đến cuối năm 1968 công trình mới chính thức được khởi công. Sau nhiều năm xây dựng, Thư viện Quốc gia Sài Gòn được khánh thành vào cuối năm 1971 và đi vào hoạt động từ đầu năm 1972.

Với quy mô lớn cùng kiến trúc hiện đại thời bấy giờ, thư viện nhanh chóng trở thành trung tâm lưu trữ và tra cứu tài liệu quan trọng.

Sau khi đất nước thống nhất, thư viện tiếp tục bước sang một giai đoạn mới khi đổi tên thành Thư viện Quốc gia II, và đến năm 1978 chính thức mang tên Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM.

Không chỉ phục vụ bạn đọc tại chỗ, thư viện còn mở rộng hoạt động ra nhiều quận, huyện, tổ chức xe thư viện lưu động đưa sách đến vùng sâu, vùng xa, khu biên giới cũng như nhiều đơn vị sản xuất và quân đội. Vốn tài liệu ngày càng phong phú, đặc biệt là các xuất bản phẩm quý hiếm từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 cùng nhiều tài liệu gắn với các giai đoạn kháng chiến.

Kiến trúc hiện đại và giá trị văn hóa - tri thức ở TP.HCM

Theo đánh giá của nhóm Tản mạn kiến trúc, công trình là sự giao thoa giữa công năng và thẩm mỹ, thể hiện tư duy đi trước thời đại: "Cấu trúc Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM được phân chia thành 2 khối chính: khối dịch vụ là dãy nhà nằm ngang gồm tầng hầm, 3 tầng và sân thượng; khối nhà chuyên môn cao 14 tầng với chiều cao khoảng 43 m.

Mặt trước và mặt sau của khối nhà được phủ bằng lớp tường đôi, bên ngoài là các lam bê tông (brise soleil), đóng vai trò như lớp vật liệu hấp thụ nhiệt, điều tiết ánh sáng và nhiệt độ cho không gian bên trong.

Sự đan xen của các vật liệu đa dạng như bê tông thô, đá rửa, khảm tráng men, cùng độ nông sâu khác nhau của các mảng bê tông và hiệu ứng ánh sáng thay đổi liên tục đã tạo nên một tổng thể kiến trúc giàu nhịp điệu. Các họa tiết trang trí truyền thống được biến đổi linh hoạt về tạo hình và phân bố trên nhiều bề mặt công trình, góp phần tạo nên dấu ấn thẩm mỹ riêng cho thư viện".

Ghi nhận của PV Báo Thanh Niên vào sáng đầu tuần tháng 1.2026, không khí tại Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM nhộn nhịp với đông đảo sinh viên, học sinh đến học tập, đọc sách và tham quan.

Anh Huỳnh Minh Thành, sinh viên Trường đại học Công nghệ TP.HCM nói: "Theo tôi tìm hiểu, khu vực này trước đây từng làm nhà tù, giam giữ các nhà yêu nước và chiến sĩ cách mạng. Đầu sách tại đây đa dạng hơn so với thư viện của trường, vì trường chủ yếu chỉ có sách chuyên ngành".

ẢNH: BÙI QUỐC HOÀNG

Với kiến trúc Modernism (phong trào thế kỷ 20, với hình khối đơn giản, mặt bằng tự do phi đối xứng, ưu tiên công năng, và sử dụng vật liệu mới như thép, bê tông, tạo không gian mở, tối giản và hiện đại - PV) đặc trưng và mảng xanh hài hòa, thư viện còn là điểm đến yêu thích của các bạn trẻ đam mê nhiếp ảnh và tìm kiếm những góc "sống ảo" mang màu sắc hoài niệm.

ẢNH: BÙI QUỐC HOÀNG

Giữa nhịp sống hiện đại, Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM từng gắn với những lát cắt lịch sử đặc biệt vẫn lặng lẽ giữ vai trò là không gian tri thức, học thuật và văn hóa của TP.HCM.