Trong 5 tháng đầu năm, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt 445,12 tỷ USD, tăng 25% so với cùng kỳ năm trước,trong đó xuất khẩu tăng 19,5%; nhập khẩu tăng 30,8%.
Đáng chú ý, cán cân thương mại hàng hóa nhập siêu 13,8 tỷ USD, ghi nhận mức thâm hụt lớn nhất trong gần 30 năm. Con số nay trái ngược hoàn toàn với bức tranh thặng dư hơn 5 tỷ USD của cùng kỳ năm trước khiến nhiều người đặt ra nghi hoặc về sự suy giảm sức mạnh xuất khẩu?
Tuy nhiên, cần lưu ý một điểm, trong số 229,46 tỷ USD kim ngạch nhập khẩu, tư liệu sản xuất chiếm tới 94%.
94% kim ngạch nhập khẩu là tư liệu sản xuất
Theo số liệu từ Cục Thống kê, kim ngạch nhập khẩu trong năm 5 tháng đầu năm, hàng tư liệu sản xuất đạt tới 215,99 tỷ USD. Ngược lại, nhóm hàng vật phẩm tiêu dùng đạt 13,47 tỷ USD, chỉ chiếm 5,9%.
Bình luận về nguyên nhân dẫn đến thâm hụt thương mại cao nhất 30 năm tại Diễn đàn Đầu tư Việt Nam VIF 2026 Summer Summit do VietnamBiz và Việt Nam Mới tổ chức chiều 11/6, ông Nguyễn Duy Linh, Tổng Giám đốc CTCP Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS), cho rằng có hai nguyên nhân dẫn đến con số nhập siêu 13,8 tỷ USD.
Thứ nhất là, yếu tố giá cả hàng hoá nguyên vật liệu. Thứ hai là, tâm lý lo ngại đứt gãy chuỗi cung ứng do chiến tranh khiến doanh nghiệp chủ động nhập khẩu nguyên vật liệu nhiều hơn.
"Lượng hàng nhập trong hai quý đầu năm này sẽ chuyển hóa thành năng lượng sản xuất cho quý III và quý IV nên đây có thể xem là một yếu tố tích cực", ông Linh cho biết.
Ông Nguyễn Duy Linh, Tổng Giám đốc CTCP Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS). (Ảnh: BTC).
Trên thực tế, bức tranh FDI 5 tháng đầu năm nay có những điểm rất tích cực khi vốn đăng ký tăng trưởng 10% so với cùng kỳ - mức cao nhất trong 5 năm qua. Đặc biệt, 83% lượng vốn này tập trung vào khu vực chế biến, chế tạo, chứng tỏ Việt Nam vẫn giữ vị thế quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Đây cũng là một nguyên nhân dẫn đến việc nhập khẩu máy móc, nguyên vật liệu đầu vào tăng trưởng nhanh hơn.
"Nhập khẩu máy móc, thiết bị và đầu vào sản xuất đã tăng tốc song hành với hoạt động đầu tư, dẫn đến thâm hụt thương mại 13,8 tỷ USD trong 5 tháng đầu năm 2026 so với mức thặng dư 5,1 tỷ USD một năm trước đó", các chuyên gia tại SSI Research đánh giá trong một báo cáo gần đây.
Theo đơn vị này, diễn biến vừa qua của xuất nhập khẩu không nên được nhìn nhận theo hướng tiêu cực. Gần 94% mức tăng nhập khẩu đến từ hàng hóa tư liệu sản xuất và nguyên vật liệu trung gian, phù hợp với bối cảnh đầu tư mạnh và mở rộng năng lực sản xuất, thay vì phản ánh sự suy yếu về năng lực cạnh tranh.
Xuất nhập khẩu vẫn chủ yếu dẫn dắt bởi FDI
Dù vậy, điểm yếu cố hữu của khu vực này là xuất khẩu vẫn chủ yếu do FDI dẫn dắt (chiếm khoảng 80%), cho thấy Việt Nam tiếp tục phụ thuộc lớn vào khu vực sản xuất có vốn đầu tư nước ngoài. Thâm hụt thương mại hiện tại phản ánh chu kỳ đầu tư, không phải là sự suy giảm sức mạnh xuất khẩu.
Đồng quan điểm, ông Nguyễn Duy Linh cũng cho rằng điểm chưa tích cực là mức độ lan tỏa của dòng vốn FDI còn thấp do chất lượng doanh nghiệp nội địa chưa cao, chưa tham gia sâu vào chuỗi cung ứng giá trị. Câu hỏi đặt ra không phải là chúng ta có năng lực thu hút FDI hay không mà là Việt Nam có năng lực hấp thụ vốn một cách hiệu quả hay không?
Để cải thiện điều này, theo ông Linh, chúng ta buộc phải phát triển công nghiệp phụ trợ, nâng cao năng suất lao động và đổi mới công nghệ.
"Tôi cực kỳ đánh giá cao các giải pháp từ Bộ Chính trị, tiêu biểu là Nghị quyết 57 về khoa học công nghệ để giải quyết điểm nghẽn hiện tại", CEO SHS nói.
Bên cạnh đó là mục tiêu xây dựng nhiều doanh nghiệp tư nhân lớn mạnh cùng FDI và Chương trình đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026 - 2035. Tôi tin rằng thị trường vốn và chứng khoán sẽ là đơn vị hưởng lợi lớn từ chiến lược cạnh tranh quốc gia với mục tiêu tăng trưởng hai con số này.
Chuyên gia Nguyễn Xuân Thành, Giảng viên cao cấp Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright. (Ảnh: BTC).
Trao đổi với chúng tôi, chuyên gia Nguyễn Xuân Thành, Giảng viên cao cấp Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, cũng nhìn nhận, xuất khẩu của các doanh nghiệp FDI tăng trưởng rất mạnh và đóng góp chủ yếu cho tăng trưởng xuất khẩu chung, trong khi xuất khẩu của các doanh nghiệp trong nước gần như không tăng (5 tháng đầu năm chỉ đạt khoảng 2,5%).
Nguyên nhân một phần là do khó khăn nội tại của doanh nghiệp trong nước như tiếp cận vốn vay hoặc chịu tác động mạnh hơn từ các cú sốc. Tuy nhiên, yếu tố chính đến từ phía thị trường nước ngoài.
Xuất khẩu của Việt Nam tăng mạnh chủ yếu nhờ nhu cầu rất lớn đối với các sản phẩm linh kiện điện tử và bán dẫn — đây là hệ quả của trào lưu gia tăng đầu tư cho chuyển đổi số và AI. Những nền kinh tế là cơ sở sản xuất điện tử như Trung Quốc, Đài Loan, Malaysia và Việt Nam đều được hưởng lợi, ông Thành lý giải.
Tại Việt Nam, hầu như 100% các doanh nghiệp sản xuất linh kiện, sản phẩm điện tử bán dẫn này là doanh nghiệp FDI. Trong khi đó, tăng trưởng của các mặt hàng truyền thống như may mặc, giày dép, nội thất — vốn là thế mạnh của doanh nghiệp nội địa — lại đang ở mức rất thấp do sức cầu từ thị trường bên ngoài yếu, chuyên gia chỉ ra vấn đề.
Xây dựng DN đầu tàu dẫn dắt các chuỗi xuất khẩu
TS. Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội khóa XVI, Đại biểu Quốc hội khóa XVI cũng khẳng định, qua tổng hợp số liệu xuất nhập khẩu trong 4 năm gần đây ông nhận thấy một xu hướng là dù tổng kim ngạch tăng trưởng nhưng thặng dư thương mại lại giảm dần.
"Chúng tôi đã bắt đầu lo ngại về vấn đề này từ giai đoạn 2024 - 2025 chứ không phải đợi đến tận bây giờ. Điểm gây bất ngờ duy nhất là tình trạng nhập siêu mạnh diễn ra trong năm nay; còn việc thặng dư sụt giảm vốn đã có tính tích lũy hệ thống từ trước", Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội khóa XVI, cho biết.
Theo ông Hiếu, có ý kiến cho rằng số liệu nhập khẩu 13,8 tỷ USD do nguyên nhân tức thời do doanh nghiệp đẩy mạnh nhập nguyên liệu để sản xuất và tranh thủ xuất khẩu trước khi các chính sách thuế thay đổi.
"Dù lý do này có thể đúng một phần nhưng chúng tôi thực sự muốn giải quyết bài toán này tận gốc bằng một giải pháp toàn diện chứ không chỉ xử lý ở phần ngọn", Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội nói.
Về định hướng chiến lược, theo TS. Phan Đức Hiếu, trong Nghị quyết kế hoạch kinh tế - xã hội 5 năm có đề cập đến việc xây dựng lại chiến lược xuất nhập khẩu Việt Nam trong giai đoạn mới.
Để tránh phụ thuộc vào khu vực FDI, ông Hiếu cho rằng cần tập trung xây dựng các chuỗi giá trị của Việt Nam. Chúng ta cần những doanh nghiệp đầu tàu đủ sức dẫn dắt các chuỗi xuất khẩu cả ở trong nước và quốc tế. Thậm chí, Việt Nam cần có chiến lược thúc đẩy đầu tư ra nước ngoài một cách chuyên nghiệp để hình thành chuỗi liên kết bền vững của riêng mình.
