Hướng tới việc tuân thủ các quy định pháp luật, có quán cà phê dừng phát nhạc hoàn toàn, có quán chuyển sang phát livestream game, thậm chí phát cả…phim hoạt hình.
Để làm rõ thêm nhiều vấn đề còn băn khoăn trong việc trả tiền bản quyền âm nhạc của các quán cà phê, nhà hàng, người viết đã có cuộc trao đổi với luật sư Bùi Đức Nhã, Phó Giám đốc Công ty luật TNHH Tuệ Anh (Đoàn luật sư TP Hà Nội).
Trước hết xin luật sư hãy cho biết, bản quyền âm nhạc là gì?
Bản quyền (hay tác quyền) âm nhạc theo quy định pháp luật là “quyền tác giả” – một loại quyền sở hữu trí tuệ. Có thể hiểu đơn giản rằng, pháp luật tôn trọng sự sáng tạo, coi những sản phẩm của sự sáng tạo là một loại tài sản cần được bảo vệ. Vì vậy bất kì tổ chức/cá nhân nào (bao gồm cả quán cà phê) cũng cần phải tôn trọng bản quyền âm nhạc và trả tiền khi sử dụng (nếu thuộc trường hợp phải trả tiền).
Vậy liên quan đến vấn đề bản quyền, nếu các quán cà phê muốn bật nhạc, họ có phải xin phép ai không?
Rất may cho các quán cà phê thuộc vì họ thuộc trường hợp được sử dụng nhạc thoải mái mà không cần phải xin phép. Nhưng đương nhiên phải trả tiền.
Tại sao đến bây giờ vấn đề thu tiền bản quyền âm nhạc của các quán cà phê mới được đề cập?
Câu hỏi này chưa đúng lắm. Dưới góc độ pháp luật, quy định về việc thu tiền bản quyền của quán cà phê đã có hiệu lực từ năm 2006 rồi (Luật Sở hữu trí tuệ 2005, có hiệu lực từ ngày 01/07/2006). Tuy nhiên, có thể vì một hoặc nhiều lý do sau mà quy định của pháp luật chưa đi sâu vào thực tiễn:
- Quy định về việc thu tiền này vào năm 2006 chưa quá rõ ràng
- Ý thức về bản quyền chưa cao
- Chưa có đủ chất xúc tác (chẳng hạn nỗi sợ)
- Chủ sở hữu bản quyền không muốn thu hoặc không mặn mà với việc thu tiền.
Dù vậy, trên thực tế, rất nhiều trung tâm thương mại, siêu thị, những địa điểm kinh doanh quy mô lớn … (cùng đối tượng như quán cà phê) đã trả tiền tác quyền đầy đủ từ lâu rồi.
Hiện nay, sau một số lần sửa đổi Luật sở hữu trí tuệ và ban hành các văn bản hướng dẫn, quy định về việc thu tiền bản quyền của quán cà phê đã rõ ràng và dễ thực hiện hơn rất nhiều. Cộng thêm việc công nghệ phát triển, có thêm các công cụ mới, tôi nghĩ rằng tiền bản quyền âm nhạc từ các quán cà phê sẽ dần tăng trưởng.
Khu pha chế bên trong một quán cà phê. Ảnh: Pixabay.
Với các chủ quán đã trả tiền để mua các tài khoản dạng VIP/ premium trên Youtube hay Spotify thì sao, thưa luật sư?
Tôi có hai lưu ý đối với câu hỏi này:
Thứ nhất: Việc mua tài khoản VIP/premium là mua cho cá nhân để nghe nhạc chứ không phải mua cho tổ chức/cơ sở kinh doanh phục vụ việc kinh doanh.
Thứ hai: Tiền mua tài khoản VIP/premium không phải tiền bản quyền âm nhạc. Tiền này là tiền trả cho nền tảng cung cấp dịch vụ (ví dụ ZingMP3, Spotify, Apple Music …). Nền tảng sau khi thu tiền của người dùng (có thể) sẽ phân phối một phần tiền đó để trả tiền bản quyền cho chủ sở hữu tác quyền.
Như vậy, dù đã mua tài khoản VIP/premium thì quán cà phê vẫn phải trả thêm tiền bản quyền âm nhạc.
Luật sư có thể nói rõ hơn về việc khoản tiền bản quyền âm nhạc các quán cà phê phải trả liệu có nhiều không?
Khoản phải trả nhiều hay ít tùy theo từng trường hợp. Nhưng về số tiền thì pháp luật quy định có 3 cách để tính tiền trong trường hợp này gồm: trả tiền theo thỏa thuận, thực hiện theo quy định của Chính phủ hoặc kiện ra tòa.
Với phương án thực hiện theo quy định của Chính phủ, số tiền bản quyền mà quán cà phê phải trả dựa trên diện tích của quán và mức lương cơ sở tại từng thời điểm. Ví dụ ở thời điểm hiện tại, với một quán cà phê có diện tích 15 m2 thì tiền bản quyền là 885.500 đồng/năm, với một quán cà phê có diện tích 362,5 m2 trở lên thì tiền bản quyền phải trả không quá 20,24 triệu đồng/năm.
Số tiền này tôi đang hiểu là trả cho một bài hát được phát tại quán mà không phục thuộc việc phát nhiều hay phát ít. Ví dụ một quán cà phê nhỏ chỉ 15 m2, bật một list nhạc lặp lại có khoảng 100 bài hát, mà lại tính theo công thức của chính phủ thì 1 năm cũng mất tới gần 90 triệu tiền bản quyền (theo tôi thì đây là một số tiền khá lớn xét trong hoàn cảnh quán cà phê này). Vì vậy, chủ quán nên thỏa thuận trả tiền bản quyền với chủ sở hữu quyền tác giả hoặc đại diện của họ để có mức giá phù hợp.
Trường hợp khách vào quán cà phê và tự mở nhạc bằng loa thì quán có phải trả tiền không, thưa luật sư?
Về cơ bản thì quán không phải trả tiền trong trường hợp này. Bởi lẽ đây là hành vi của khách hàng, không phải hành vi của quán, và việc cá nhân nghe nhạc thì không phải trả tiền bản quyền.
Vậy quán có thể dựa vào cách này để “lách luật” và “tiết kiệm” được tiền bản quyền không?
Một số chủ quán đưa ra phương án “coi như” có “khách” vào quán bật nhạc chứ không phải quán bật. Trước hết đây là một hành vi không tôn trọng tác quyền và vi phạm pháp luật. Tiếp đó, nếu làm theo cách này cũng không phù hợp với hoạt động kinh doanh, vì nếu là khách thật thì chỉ bật nhạc trong phạm vi bàn của khách đó. Nếu sử dụng hệ thống âm thanh cố định tại quán thì sao có thể nói là khách bật nhạc được.
Theo luật sư, có cách nào để các quán cà phê không phải trả tiền bản quyền hoặc tiết kiệm tiền bản quyền không?
Có, đó là sử dụng các bài hát/bản nhạc được chủ sở hữu miễn phí bản quyền hoặc đã hết hạn được phép thu bản quyền (50 năm sau khi tác giả mất). Tuy nhiên, thường những bài hát/bản nhạc này đã rất cũ hoặc không hợp “trend”.
Chung cư 42 Nguyễn Huệ, nơi tụ tập nhiều quán cà phê quen thuộc của giới trẻ Sài Gòn. Ảnh: Pixabay.
Nếu phải trả tiền bản quyền âm nhạc, quán cà phê phải trả khoản này cho ai?
Về nguyên tắc, quán cà phê trả tiền cho chủ sở hữu quyền tác giả hoặc tổ chức/cá nhân đại diện cho họ. Nhưng việc xác định được ai là chủ sở hữu quyền tác giả (chủ tác quyền) hoặc xác định một tổ chức/cá nhân có quyền thu tiền bản quyền âm nhạc hay không, không phải một việc đơn giản, thường vượt quá khả năng của người không đủ kiến thức chuyên môn pháp luật.
Để tránh việc bị lừa đảo/bị lợi dụng, về cơ bản nếu có một tổ chức/cá nhân liên hệ yêu cầu trả tiền bản quyền âm nhạc cho một bài hát, chủ quán cà phê cần phải yêu cầu họ chứng minh một cách rõ ràng họ có quyền thu tiền bản quyền của bài hát đó.
Tôi thấy gần đây có một số ca sĩ/tác giả tuyên bố rằng quán cà phê được bật miễn phí nhạc của họ, không cần trả tiền bản quyền. Luật sư nghĩ sao về điều này?
Có một sự thật rất thú vị là không phải tác giả/ca sĩ/chủ sở hữu tác quyền nào cũng muốn thu được tiền từ tác phẩm của mình. Những người này có nhiều lý do để giải thích điều đó, ví dụ số tiền thu được không đáng kể, hoặc họ muốn tác phẩm của mình được lan tỏa đến nơi công cộng nhiều hơn. Có một số tác giả/ca sĩ đồng ý cho thu tiền tác quyền ở những buổi biểu diễn, nhưng nếu phát ở nơi công cộng thì họ lại miễn phí. Thậm chí ở nước ngoài có người thích một bài hát quá nên bỏ tiền ra mua đứt toàn bộ quyền của tác giả rồi miễn phí cho tất cả mọi người sử dụng.
Để việc trả tiền bản quyền âm nhạc được tuân thủ đầy đủ, cũng như không “làm khó” các quán cà phê, nhà hàng, luật sự có đề xuất ý kiến gì không?
Theo tôi, mặc dù trả thêm tiền bản quyền âm nhạc thì các chủ quán lại càng khó khăn hơn, nhưng luật là luật. Xã hội ngày càng văn minh thì pháp luật càng phải được tôn trọng và thực hiện đúng. Do đó, các quán cà phê, nhà hàng cũng nên dần có ý thức trả tiền bản quyền âm nhạc để tránh tranh chấp, tránh nguy cơ bị áp dụng các chế tài của pháp luật.
Thực tế hiện nay, kể cả quán cà phê có muốn nộp tiền bản quyền cũng không phải dễ dàng (thậm chí các ca sĩ muốn xin tác quyền để biểu diễn đôi khi còn khó khăn). Do đó các bên liên quan (đặc biệt là tác giả/ca sĩ/chủ sở hữu tác quyền/các đại diện) nên tìm cách tạo điều kiện để những đơn vị phải trả tiền (trong đó có quán cà phê) tra cứu, thực hiện việc trả tiền bản quyền thuận lợi và nhanh chóng hơn.
Nếu được, tôi rất mong Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), tổ chức lớn nhất Việt Nam về tác quyền, sẽ đóng vai trò đầu tàu để nghiên cứu, đưa ra định hướng thực thi cụ thể hơn, đảm bảo các chủ quán cà phê, nhà hàng đều có thể hiểu và tuân thủ được.
Ngoài ra, hiện nay, có một số tác giả/ca sĩ/chủ sở hữu tác quyền không có nhu cầu thu tiền bản quyền của quán cà phê. Vậy những người này hoặc đại diện của họ nên công bố công khai trên các phương tiện truyền thông để các chủ quán biết và sử dụng.
Xin cảm ơn luật sư.
