Chính phủ ban hành Nghị định 365 về giám sát, kiểm tra, đánh giá, xếp loại, báo cáo và công khai thông tin trong quản lý, đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp với nhiều quy định mới đáng chú ý.
Một trong những thay đổi quan trọng là việc đánh giá hiệu quả hoạt động doanh nghiệp lên vị trí trung tâm của giám sát vốn nhà nước; trong đó đánh giá không còn là “đúng quy trình”, mà là doanh nghiệp sử dụng vốn nhà nước hiệu quả đến đâu, bền vững hay không và rủi ro nằm ở đâu.
Với doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, hiệu quả hoạt động được lượng hóa bằng hệ thống tiêu chí cụ thể, gồm tổng doanh thu, lợi nhuận sau thuế, tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên vốn chủ sở hữu (ROE), giá trị khối lượng thực hiện hoặc giải ngân các dự án đầu tư, cùng mức độ hoàn thành nhiệm vụ được giao.
Đáng chú ý, khung tiêu chí mới cho phép đánh giá đầy đủ vai trò và đặc thù của doanh nghiệp nhà nước, kể cả những đơn vị hoạt động trong lĩnh vực cung ứng dịch vụ công hoặc thực hiện nhiệm vụ chính trị, không thuần túy theo mục tiêu lợi nhuận.
Cùng với đó, phạm vi giám sát cũng được mở rộng rõ rệt. Không chỉ doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, mà cả doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối, kể cả trường hợp nắm giữ gián tiếp thông qua công ty con, công ty liên kết, đều thuộc diện giám sát.
Doanh nghiệp Nhà nước báo lãi nhưng vay nợ lớn, quản trị kém vẫn có thể đánh giá ở mức thấp.
Đặc biệt, hiệu quả doanh nghiệp không còn được hiểu giản đơn là có lãi hay không. Doanh nghiệp vẫn có thể báo lãi, nhưng nếu dựa vào vay nợ lớn, đầu tư dàn trải, quản trị yếu kém hoặc tiềm ẩn rủi ro tài chính cao, kết quả đánh giá vẫn có thể ở mức thấp. Đây là bước tiến quan trọng, đưa giám sát vốn nhà nước tiệm cận hơn với chuẩn mực quản trị doanh nghiệp theo thông lệ thị trường.
Nghị định 365 cũng gắn chặt hiệu quả doanh nghiệp với trách nhiệm cá nhân. Kết quả giám sát, đánh giá không chỉ dùng để xếp loại doanh nghiệp, mà trở thành căn cứ trực tiếp để xem xét trách nhiệm của người đại diện phần vốn nhà nước và cơ quan đại diện chủ sở hữu. Khi hiệu quả sử dụng vốn thấp, rủi ro gia tăng hoặc để xảy ra sai phạm, trách nhiệm không còn dừng ở tập thể chung chung, mà được xác định rõ tới từng cá nhân liên quan.
Cùng với đó, cơ quan đại diện chủ sở hữu buộc phải can thiệp, chấn chỉnh kịp thời, thay vì chờ đến khi thua lỗ, thất thoát vốn mới thanh tra, xử lý.
Theo số liệu từ Bộ Tài chính, tính đến năm 2025, cả nước có khoảng 847 doanh nghiệp có vốn góp của Nhà nước, trong đó 677 doanh nghiệp nhà nước và 142 doanh nghiệp có vốn nhà nước tham gia trên tổng số báo cáo hoạt động sản xuất, kinh doanh. Dữ liệu cho thấy tổng tài sản của các doanh nghiệp này đạt khoảng 4,3 triệu tỷ đồng.
Đóng góp của doanh nghiệp Nhà nước vào GDP quốc gia khoảng hơn 29%, đồng thời thu hút lực lượng lao động lớn và góp phần quan trọng vào cân đối lớn của nền kinh tế.
Bên cạnh đó, mặc dù phần lớn doanh nghiệp nhà nước hoạt động có hiệu quả, vẫn có một tỷ lệ không nhỏ gặp thách thức. Báo cáo mới nhất cho thấy có khoảng 134/671 doanh nghiệp nhà nước báo cáo lỗ, với tổng mức lỗ lên tới khoảng 115,3 nghìn tỷ đồng, trong khi lợi nhuận trước thuế toàn khối đạt khoảng 211,2 nghìn tỷ đồng.
