Trong khuôn khổ quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện, Việt Nam và Mỹ đang thúc đẩy mạnh mẽ các chương trình hợp tác về khoa học công nghệ, trong đó năng lượng hạt nhân thế hệ mới được xem là "mắt xích" then chốt.
Việc tháo gỡ các rào cản công nghệ lõi không chỉ đảm bảo an ninh năng lượng mà còn là tiền đề để Việt Nam tiến sâu vào chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.
Điện hạt nhân quy mô nhỏ: "Chìa khóa" cho các khu công nghệ cao
Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số từ năm 2026, Việt Nam xác định năng lượng phải là lĩnh vực đi trước một bước. Theo Quyết định 21 của Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 30/4, năng lượng tiên tiến là một trong những công nghệ chiến lược ưu tiên phát triển hàng đầu.
Tại Diễn đàn Đổi mới sáng tạo Việt Nam - Hoa Kỳ “Phát triển năng lượng tiên tiến phục vụ các ngành công nghệ chiến lược”, tổ chức sáng 8/5, ông Võ Xuân Hoài, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), nhấn mạnh: “Trong bối cảnh các ngành công nghệ chiến lược ngày càng phụ thuộc vào hạ tầng năng lượng quy mô lớn, ổn định và bền vững, việc phát triển các giải pháp năng lượng tiên tiến có ý nghĩa quan trọng đối với năng lực cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế".
Để giải bài toán này, NIC đã bắt tay với EXCEL Services - tập đoàn tư vấn kỹ thuật hạt nhân hàng đầu của Mỹ. Trọng tâm của sự hợp tác này là nghiên cứu triển khai các trung tâm sản xuất điện năng có độ tin cậy cực cao tại Hà Nội, Đà Nẵng và TPHCM để phục vụ những lĩnh vực khắt khe như chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) và hàng không.
Ông Dan Ludwig, Phó Chủ tịch EXCEL Services, cho biết: "Việt Nam cần nguồn cung năng lượng cực kỳ ổn định nhằm duy trì chuỗi cung ứng toàn cầu về các linh kiện, hệ thống và dịch vụ IT cũng như AI. Đáng chú ý, hãng Boeing cũng đang phụ thuộc vào các khu công nghệ cao này để sản xuất các linh kiện chất lượng khắt khe".
Giải pháp kỹ thuật được đưa ra là sử dụng các lò phản ứng hạt nhân quy mô nhỏ và vi mô (SMR), tích hợp cùng lưới điện vi mô thông minh (smart micro grid). Mô hình phát điện tại chỗ này không chỉ giúp đảm bảo nhu cầu nội khu mà còn giảm áp lực đầu tư cho hệ thống truyền tải quốc gia. "Nhiệm vụ của chúng tôi không phải là cạnh tranh với EVN hay PVN. Việc phát triển nguồn điện tại chỗ sẽ giảm bớt áp lực tài chính cho EVN trong việc đầu tư quy mô lớn vào hệ thống truyền tải và phân phối điện toàn quốc", ông Dan Ludwig chia sẻ thêm.
Xây dựng lòng tin và lộ trình chuyển giao công nghệ lõi
Hợp tác năng lượng giữa Việt Nam và Mỹ không đơn thuần là câu chuyện mua bán thiết bị, mà là chiến lược xây dựng độ tin cậy để tiếp cận các công nghệ cao đang bị hạn chế. Đại sứ Phạm Quang Vinh, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, nhận định, trong Đối tác Chiến lược Toàn diện giữa hai nước thiết lập từ năm 2023, "điểm nhấn mạnh nhất" không còn là kinh tế, thương mại thông thường mà là khoa học công nghệ.
Theo Đại sứ Phạm Quang Vinh, để tháo gỡ các rào cản xuất khẩu công nghệ tiên tiến (như các quy định D1-D3 của Mỹ), Việt Nam cần tạo dựng được sự tin cậy chiến lược với các đối tác. Ông phân tích: "Cạnh tranh công nghệ và năng lượng giữa các nước lớn tạo ra cơ hội, nhưng buộc chúng ta phải tạo độ tin cậy với các đối tác… Để có thể chuyển giao được công nghệ, chắc chắn phải kết nối qua đào tạo nguồn nhân lực. Chính qua đào tạo là một hình thức chuyển giao công nghệ".
Đại sứ cũng gợi mở lộ trình để Việt Nam có thể sở hữu các công nghệ lõi từ Mỹ thông qua việc thành lập các liên doanh. Ông khẳng định: "Nếu không có liên doanh với họ, cùng làm với họ thì họ khó chuyển giao cho mình”.
Ông dự đoán dòng vốn FDI sắp tới sẽ có chất lượng cao hơn và tập trung vào khoa học công nghệ, ổn định năng lượng - những lĩnh vực ưu tiên chiến lược mới của Việt Nam.
Theo ông Vinh, vai trò của các tập đoàn như EXCEL Services trong lộ trình này là rất đa dạng. Không chỉ dừng lại ở tư vấn kỹ thuật, các đối tác Mỹ có thể giúp Việt Nam kết nối mạng lưới chuyên gia quốc tế về quản trị chính sách và đào tạo nguồn nhân lực vận hành. Điều này giúp Việt Nam không chỉ có máy móc mà còn có khả năng tự vận hành và quản lý các cơ sở năng lượng thế hệ mới một cách an toàn, bảo mật.
Tầm nhìn xa hơn, sự kết nối năng lượng này có thể mở rộng ra quy mô khu vực. Trong các sáng kiến của ASEAN, việc kết nối đường truyền tải điện Đông Nam Á là một ưu tiên. Năng lượng tiên tiến và sự hỗ trợ công nghệ từ Mỹ sẽ là "chốt chặn" quan trọng giúp Việt Nam không chỉ đảm bảo an ninh năng lượng nội địa mà còn trở thành một trung tâm năng lượng và công nghệ của khu vực.
