Nghề kế toán và bẫy trách nhiệm: Những vụ án thuế và “mặt tối” của nghề kế toán (Bài 1)

8 giờ sáng, chị M.A, kế toán trưởng của một doanh nghiệp ở Hà Nội, bắt đầu ngày làm việc như thường lệ. Chị kiểm tra hóa đơn, nhập số liệu, lập báo cáo thuế.

Nhưng ngày hôm đó khác hẳn những ngày bình thường. Công an xuất hiện tại doanh nghiệp, kiểm tra và thu giữ tài liệu. Giám đốc bị bắt. Những người làm kế toán lần lượt được triệu tập để làm rõ hoạt động của công ty. Chị M.A cũng bị tạm giam để phục vụ điều tra. “Đó là những ngày tháng kinh hoàng nhất của đời tôi”, chị nhớ lại.

Sếp bị bắt, kế toán cũng thấp thỏm

Sau khi tốt nghiệp đại học, chị M.A chọn nghề kế toán. Trong quá trình làm việc, chị luôn cố gắng cẩn trọng với từng con số. Tuy nhiên, tại một số doanh nghiệp chị từng làm, việc tìm cách giảm nghĩa vụ thuế không phải chuyện xa lạ.

Chị kể có thời điểm một số doanh nghiệp sử dụng hai hệ thống sổ sách. Một hệ thống theo dõi hoạt động thực tế, một hệ thống phục vụ kê khai thuế. Những khoản tiền khách hàng thanh toán bằng tiền mặt, nhất là các khoản nhỏ, có trường hợp không được đưa đầy đủ vào sổ sách kê khai.

Nhân viên kế toán một số đơn vị thường chịu nhiều sức ép từ chủ doanh nghiệp. Ảnh minh hoạ sử dụng công nghệ AI.

Có lần, sau khoảng 3 tháng làm việc tại một công ty sữa, chị được kế toán trưởng giao ký một số giấy tờ. Nhận thấy có rủi ro, chị chọn cách nghỉ việc.

Những công ty tiếp theo cũng không phải nơi hoàn toàn không có rủi ro nghiệp vụ. “Lúc đó tôi nghĩ nếu công ty nào có vấn đề cũng nghỉ thì mình chỉ còn cách đi làm nghề khác”, chị kể.

Sau đó, chị M.A vào làm tại một doanh nghiệp dược. Tại đây, chị được lãnh đạo tin tưởng và nhanh chóng được cất nhắc lên vị trí kế toán trưởng khi mới 25 tuổi.

Chị M.A cho biết khi lãnh đạo yêu cầu theo dõi doanh thu bằng cách không phản ánh đầy đủ hoạt động thực tế, chị hiểu đây là cách doanh nghiệp giảm số tiền phải kê khai thuế.

Chị từng hỏi những người làm nghề tại các doanh nghiệp khác và nhận thấy tình trạng tương tự không phải hiếm. Điều này khiến chị nghĩ đó có thể là cách làm phổ biến trong kinh doanh.

Nhưng khi doanh nghiệp bị điều tra, cách nhìn đó thay đổi. “Lúc cơ quan điều tra làm việc, họ cho rằng cách làm đó là trốn thuế. Tôi cũng chỉ có thể khai rằng đó là việc do sếp chỉ đạo. Nhưng thực tế chúng tôi không có bằng chứng gì, ngoài lời khai của sếp”, chị nói.

Sau quá trình điều tra, chị bị đưa ra xét xử và phải chấp hành án tù. Ở tuổi 26, khi chưa lập gia đình, việc phải ngồi tù là cú sốc lớn với chị. “Lúc được cất nhắc lên vị trí cao, tôi không nghĩ những việc mình làm lại có hậu quả như vậy. Nếu được lựa chọn lại, tôi sẽ không làm”, chị chia sẻ.

Sau khi chấp hành xong án, chị M.A vẫn chưa quay lại nghề kế toán. Điều khiến chị lo lắng không chỉ là công việc mà còn là câu hỏi liệu mình có đủ can đảm để một lần nữa ngồi trước những con số, chứng từ và báo cáo thuế.

“Giờ bảo tôi làm sai thì tôi không dám. Nhưng nếu làm đúng thì liệu có ai muốn tuyển mình? Thà tuyển một sinh viên mới ra trường còn hơn”, chị nói.

Chị P.T.T cũng trải qua những ngày tháng tương tự. Chị cho biết từng làm việc khoảng 4 năm tại một công ty truyền thông rồi xin nghỉ việc vào cuối năm 2024.

Tháng 5/2025, công an tìm đến đưa chị lên phường làm việc. Tại đây, chị mới biết vị giám đốc của công ty truyền thông bị bắt vì hành vi trốn thuế với số tiền 10 tỉ đồng. Thời điểm đó, chị là kế toán của công ty.

Theo chị T., có thời điểm giám đốc nhận 1-2 tỉ đồng tiền tài trợ từ các tổ chức nhưng không đưa vào sổ sách. Chị cho biết mình từng hỏi lại sếp và được yêu cầu không đưa khoản tiền này vào sổ.

Với vị trí là người lao động, chị cho rằng mình không thể buộc giám đốc phải làm theo ý kiến của mình.

Thế nhưng, điều chị không lường trước là việc làm theo chỉ đạo đó sau này lại trở thành một phần trong trách nhiệm pháp lý mà bản thân phải đối mặt. Chị bị cơ quan chức năng khép vào hành vi trốn thuế và nhận án tù.

“Tôi từng nghĩ mình chỉ là người làm công ăn lương, sếp chỉ đạo thì mình thực hiện. Nhưng có những việc khi đã đặt bút ký hoặc đưa vào hệ thống sổ sách thì mình không còn đơn thuần là người làm thuê nữa”, chị T.chia sẻ.

Những vụ án có kế toán cùng vướng vòng lao lý

Câu chuyện của chị M.A và chị T. không phải trường hợp duy nhất mà người làm kế toán phải đối mặt với rủi ro khi doanh nghiệp bị điều tra.

Tháng 4 vừa qua, Công an TP Hà Nội cho biết đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với ông Vũ Minh Châu, con trai ông Châu là Vũ Minh Tú cùng 2 nhân viên kế toán của Công ty TNHH Bảo Tín Minh Châu về tội “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”.

Theo thông tin cơ quan điều tra công bố, trước năm 2024, doanh nghiệp sử dụng các phần mềm Hivi Gold, Hivi Gold Pro và Excel để theo dõi hoạt động kinh doanh thực tế, trong khi phần mềm MISA được sử dụng để kê khai báo cáo thuế. Dữ liệu được bộ phận kế toán lọc, tổng hợp trước khi đưa vào phần mềm kê khai thuế.

Vụ án liên quan đến trốn thuế ở Công ty TNHH Bảo Tín Minh Châu vẫn đang trong quá trình điều tra. Trong ảnh người dân đang mua vàng ở Bảo Tín Minh Châu. Ảnh: V.LONG

Từ dữ liệu được trích xuất trong giai đoạn 2020-2023, cơ quan điều tra bước đầu xác định doanh thu thực tế của doanh nghiệp khoảng 13.700 tỉ đồng, chênh lệch so với báo cáo thuế khoảng 9.700 tỉ đồng, gây thiệt hại cho ngân sách Nhà nước khoảng 150 tỉ đồng.

Trong vụ án này, hai nhân viên kế toán cũng bị khởi tố cùng người đứng đầu doanh nghiệp. Cơ quan điều tra đang tiếp tục làm rõ các vi phạm và những người liên quan.

Một vụ án khác tại Công ty CP Đầu tư xây dựng và cung ứng nhân lực Hoàng Long (Hà Nội) cũng liên quan đến việc lập hai hệ thống sổ kế toán để theo dõi doanh thu.

Theo thông tin được cơ quan chức năng công bố, doanh thu được xác định để ngoài sổ kế toán lên tới hơn 1.206 tỉ đồng, gây thiệt hại hơn 241 tỉ đồng tiền thuế. Vụ việc này được Bộ Tài chính dẫn lại như một trường hợp điển hình khi cảnh báo về việc doanh nghiệp sử dụng hai hệ thống sổ kế toán để che giấu doanh thu.

Tại Công ty TNHH Tân Phú Ninh Hòa Bình, cơ quan chức năng cũng từng xử lý vụ án liên quan đến việc doanh thu bán hàng không được phản ánh đầy đủ trên sổ sách và kê khai thuế.

“Tôi thấy hình bóng doanh nghiệp mình”

Chị N.T.L, một kế toán trưởng tại Hà Nội, cho biết khi đọc thông tin về những vụ án liên quan đến kế toán, chị nhiều lần thấy “hình ảnh công ty và công việc của mình trong đó”.

Theo chị, khi tuyển dụng kế toán, doanh nghiệp không chỉ quan tâm ứng viên có làm được sổ sách hay báo cáo thuế hay không. Điều mà nhiều chủ doanh nghiệp quan tâm hơn là kế toán có thể giúp doanh nghiệp tổ chức hoạt động tài chính, thuế hiệu quả đến đâu.

“Tôi ví dụ vụ Bảo Tín Minh Châu, nếu chủ doanh nghiệp yêu cầu làm hai hệ thống sổ sách mà kế toán không làm thì liệu người đó có tiếp tục được làm việc ở đó không ?”- chị L đặt vấn đề.

Theo chị L, sau khi nhiều vụ việc bị phát hiện, không ít doanh nghiệp hiện nay đã bắt đầu rà soát lại cách quản lý doanh thu, sổ sách và thuế. Tuy nhiên, áp lực đối với người làm kế toán vẫn còn rất lớn.

“Lương nghề kế toán thường tương đối tốt và đi cùng với đó là trách nhiệm. Nhiều khi công ty có vấn đề, chủ doanh nghiệp liên quan đến tiền bạc thì kế toán cũng khó tránh khỏi việc bị xem xét”, chị nói.

Còn chị N.T.T, nhân viên kế toán công ty sữa ở Hà Nội chia sẻ sau khi có thông tin về vụ án xảy ra tại Công ty TNHH Bảo Tín Minh Châu với cáo buộc “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”, lãnh đạo công ty chị lập tức yêu cầu rà soát lại toàn bộ sổ sách, đồng thời chuyển từ hai hệ thống theo dõi kết quả kinh doanh về một hệ thống thống nhất.

Theo chị T., động thái này khiến những người trực tiếp làm kế toán như chị cảm thấy yên tâm hơn. Bởi trong thực tế công việc, kế toán không phải lúc nào cũng là người chủ động quyết định cách doanh nghiệp ghi nhận doanh thu, chi phí hay kê khai thuế. Nhiều trường hợp, họ thực hiện theo yêu cầu của cấp trên và luôn có tâm lý lo lắng nếu cách làm đó không đúng quy định.

“Thực tế, mỗi khi lãnh đạo chỉ đạo làm đúng, kê khai đúng số thuế phải nộp thì người làm kế toán rất vui, cảm giác nhẹ cả người. Chứ nếu cứ làm theo những cách để né, giảm thuế mà sau này cơ quan chức năng vào làm việc, phát hiện có vấn đề thì người trực tiếp làm sổ sách, chứng từ như bọn em cũng khó nói là mình không liên quan”, chị T. chia sẻ.

Với chị T., điều khiến người làm kế toán lo lắng không chỉ là áp lực công việc mà còn là ranh giới giữa việc thực hiện yêu cầu của doanh nghiệp và trách nhiệm của chính mình. Bởi một khi số liệu đã được ghi nhận trên sổ sách, báo cáo đã được lập và ký, người làm kế toán rất khó tách mình hoàn toàn khỏi những sai phạm nếu có.