Ban đầu, nhà cung cấp linh kiện ô tô lớn nhất Bắc Mỹ Magna International rất hào hứng khi giành được hợp đồng sản xuất vỏ pin cho mẫu bán tải điện mới của General Motors. Quy mô hợp đồng lớn đến mức Magna đã xây dựng một nhà máy mới rộng gần 100.000 m² ngay giữa cánh đồng ngô ở bang Michigan, với kỳ vọng đơn hàng sẽ kéo dài trong nhiều năm.
Nhưng chỉ sau 5 năm, nhà máy rộng tới cả triệu foot vuông này gần như bỏ trống và đang thua lỗ - trở thành một trong nhiều “nạn nhân” của làn sóng xe điện chững lại tại Mỹ. Trên khắp nước Mỹ, hàng chục nhà máy linh kiện xe điện giờ đây rơi vào cảnh hoạt động cầm chừng hoặc bị bỏ hoang.
Trong bối cảnh chiến sự tại Iran đẩy giá xăng tăng vọt, một số người kỳ vọng người tiêu dùng Mỹ có thể quay lại quan tâm đến xe điện. Tuy nhiên, thực tế lại chưa cho thấy dấu hiệu rõ ràng. Giám đốc tài chính của GM, Paul Jacobson, cho biết phải mất từ 4–6 tháng giá xăng duy trì ở mức cao thì người dân mới cân nhắc chuyển sang xe tiết kiệm nhiên liệu hơn.
Thậm chí, GM vừa thông báo tạm dừng hoạt động nhà máy sản xuất xe bán tải điện tại Detroit do nhu cầu yếu. “Mức độ bất định hiện nay là chưa từng có,” CEO Magna Swamy Kotagiri nhận định. Công ty đang tìm cách tái sử dụng dây chuyền tại nhà máy St. Clair, nhưng ước tính sẽ mất 18–24 tháng để tìm khách hàng mới và khôi phục lợi nhuận.
Trong khi đó, các hãng xe Mỹ đang chia rẽ: Ford đã hủy mẫu bán tải điện F-150 và chuyển hướng sang hybrid, còn GM vẫn kiên trì với xe điện dù doanh số giảm mạnh. Chính sách thay đổi và các yếu tố địa chính trị càng khiến thị trường thêm khó đoán.
HỆ QUẢ
Hệ quả lan rộng toàn chuỗi cung ứng. Nhiều tập đoàn như Magna, Dana hay BorgWarner đã cắt giảm nhân sự, đóng cửa nhà máy, trong khi hàng loạt doanh nghiệp nhỏ phá sản. Theo Atlas Public Policy, hơn 20 tỷ USD đầu tư vào xe điện và pin đã “bốc hơi” trong năm qua.
Giữa những kỳ vọng và thực tế đầy biến động, ngành công nghiệp ô tô Mỹ đang đứng trước một câu hỏi lớn: xe điện là tương lai tất yếu - hay một giấc mơ đang bị trì hoãn?
“Doanh nghiệp gần như không thể lập kế hoạch. Mọi thứ quá hỗn loạn, khiến họ khó đưa ra bất kỳ quyết định nào,” bà Catherine Karol, luật sư tại hãng Butzel (Detroit), chuyên đại diện cho các nhà cung cấp linh kiện ô tô, nhận định. Theo bà, không chỉ tương lai xe điện mà cả chính sách thuế quan và sự suy yếu của thị trường ô tô Mỹ đều khiến nhiều nhà cung ứng rơi vào trạng thái “đóng băng”.
Đặc biệt, các nhà cung cấp nhỏ gần như không có cách nào thu hồi chi phí khi các hãng xe hủy dự án và ngừng đặt hàng. Họ thường phải tự bỏ tiền đầu tư dây chuyền sản xuất, với kỳ vọng hoàn vốn dần theo thời gian, nhưng khi đơn hàng bị cắt, họ gần như “trắng tay”.
Tại St. Clair, Magna International đang mở cửa nhà máy cho các hãng xe khác tham quan, hy vọng tìm được đối tác mới lấp đầy các dây chuyền bỏ trống. Nhưng bên ngoài, bãi đỗ xe mới xây gần như trống rỗng, chỉ còn một ca làm việc thu hẹp hoạt động cầm chừng. Chính quyền địa phương lo lắng khi nguồn thu ngân sách bị ảnh hưởng.
“Có lẽ chính phủ nên thận trọng hơn khi thúc đẩy những chương trình mà họ tin là xu hướng tương lai,” Thị trưởng Bill Cedar nói.
Cách đây không lâu, xe điện từng là “ngôi sao mới” của ngành ô tô Mỹ. Năm 2020, xe điện chỉ chiếm 2% doanh số, phần lớn do Tesla dẫn dắt. Chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden đã thúc đẩy mạnh mẽ xu hướng này bằng các ưu đãi thuế 7.500 USD và tiêu chuẩn khí thải nghiêm ngặt.
Hưởng ứng làn sóng đó, ngành ô tô Mỹ đã rót khoảng 200 tỷ USD vào các nhà máy xe điện và pin giai đoạn 2022–2025. Magna cũng đặt cược lớn, kỳ vọng doanh thu từ xe điện có thể đạt hàng tỷ USD. Tuy nhiên, thực tế không như kỳ vọng.
NHỮNG NẠN NHÂN
General Motors từng lên kế hoạch sản xuất 600.000 xe điện mỗi năm tại Bắc Mỹ vào 2025, với các mẫu bán tải như Hummer EV và Silverado EV làm trung tâm. Nhưng doanh số không đạt kỳ vọng. Năm ngoái GM chỉ bán hơn 11.000 chiếc Silverado EV.
Tại nhà máy Magna, các khay pin chất đầy kho mà không có đầu ra. Công nhân bị sa thải theo từng đợt, rồi tuyển lại, rồi tiếp tục mất việc. Từ kế hoạch 900 lao động, nhà máy nay chỉ còn vài trăm người.
Đến đầu năm 2025, lãnh đạo GM thừa nhận thị trường trở nên cực kỳ khó đoán. Chính sách thương mại, thuế quan và việc cắt bỏ các ưu đãi xe điện khiến nhu cầu lao dốc. “Giống như lái xe trong sương mù, chúng tôi không biết mình đang đi đâu,” CFO Paul Jacobson ví von.
Khi các chính sách hỗ trợ bị rút lại, GM buộc phải thu hẹp sản xuất. Và giấc mơ xe điện từng được kỳ vọng bùng nổ nhanh chóng, giờ đây đang trở thành một hành trình dài, nhiều biến động hơn bao giờ hết.
Các hợp đồng với nhà cung cấp của General Motors ban đầu được ký kết dựa trên kỳ vọng hãng sẽ sản xuất tới 1 triệu xe điện mỗi năm. Nhưng đến tháng 12, doanh số thực tế chỉ vào khoảng 8.000 xe mỗi tháng - một khoảng cách rất xa so với kế hoạch.
“Tình hình thay đổi quá nhanh, buộc chúng tôi phải điều chỉnh lại, nếu không sẽ phải ‘leo núi’ này suốt hơn một thập kỷ,” Giám đốc tài chính Paul Jacobson thừa nhận. Trong khi đó, các nhà cung cấp liên tục gây sức ép đòi sự ổn định và bồi thường. “Ai cũng nói: các anh phải bù đắp cho chúng tôi,” ông cho biết.
GM đã chi khoảng 400 triệu USD để bồi thường cho các hợp đồng bị điều chỉnh hoặc hủy bỏ. Tuy nhiên, khoản tiền này chỉ bù đắp được một phần thiệt hại, chưa kể chi phí do nhà máy phải dừng hoạt động trong khi các nhà cung cấp tìm kiếm đơn hàng mới và tái cấu trúc sản xuất.
“Nhiều doanh nghiệp sản xuất trông chờ lợi nhuận từ các đơn hàng kéo dài 5 năm. Nhưng điều gì xảy ra khi đột ngột xuất hiện những khoảng trống lớn trong sản xuất?” ông Bryan Powrozek, chuyên gia của hãng kiểm toán Wipfli, đặt vấn đề.
Một trong những doanh nghiệp chịu tác động là Voltava. CEO Bruce Smith cho biết công ty từng vận hành nhà máy với 3 ca sản xuất để phục vụ đơn hàng xe điện, nhưng nay chỉ còn 1 ca và đang chật vật tìm cách lấp đầy công suất dư thừa. Công ty buộc phải quay lại các dòng linh kiện phục vụ xe xăng và xe hybrid để duy trì hoạt động.
“Chúng tôi phải chấp nhận thực tế là năng lực sản xuất phải phù hợp với nhu cầu thị trường,” Smith nói, đồng thời nhận định: “5 năm qua và 15 năm tới sẽ chứng kiến nhiều thay đổi hơn cả 100 năm trước của ngành ô tô.”
Một biến số lớn khác là yếu tố chính sách. Nếu trong tương lai, một chính quyền mới quay lại thúc đẩy xe điện, các hãng như GM có thể lại phải tăng tốc điện hóa, kéo theo một vòng xoay tốn kém khác cho các nhà cung cấp như Magna International.
Hiện tại, Magna vẫn đang tìm cách “hồi sinh” nhà máy St. Clair. CEO Swamy Kotagiri cho biết công ty đang đàm phán với nhiều khách hàng tiềm năng, dù có thể phải sản xuất những loại linh kiện hoàn toàn khác so với thiết kế ban đầu.
Để thích ứng, Magna đang xây dựng hệ thống sản xuất linh hoạt hơn, với khoảng 80% linh kiện có thể dùng cho nhiều loại động cơ khác nhau, từ xe xăng, hybrid đến xe điện.
Theo: WSJ
