Trong đêm 20/9, Ukraine đã tung hơn 1.110 thiết bị bay không người lái (UAV) tầm xa tập kích hàng loạt tỉnh thành Nga. Dù lực lượng phòng không đã kích hoạt trạng thái sẵn sàng chiến đấu và đánh chặn phần lớn mục tiêu, những thiệt hại để lại dưới mặt đất vẫn rất nặng nề.
Bài toán đặt ra của quốc gia này hiện tại là: Làm thế nào để tối ưu hóa hiệu suất chống tập kích đường không? Giới chuyên gia hàng không và phòng không kỳ cựu Nga khẳng định hoàn toàn có thể.
Khoảng trống từ những bài học quá khứ
Trong cuộc phỏng vấn với Svpressa, ông Valery Shelkovnikov, Chủ tịch Cơ quan Tư vấn & Phân tích Quốc tế "An toàn Bày", cùng ông Alexander Kislukha, Thư ký Thường trực Ủy ban Liên ngành Trung ương thuộc Hệ thống Trinh sát & Kiểm soát Vùng trời Liên bang Nga (FSR & KVP) giai đoạn 1994–2005, đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nên xem lại các giải pháp trong quá khứ.
Theo đó, trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị hiện nay, tầm quan trọng chiến lược của việc thiết lập dải quan sát radar liên tục phủ khắp không gian địa lý — đặc biệt ở độ cao thấp và cực thấp — tiếp tục trở thành yêu cầu cấp thiết. Hay nói cách khác, Nga cần triển khai ý tưởng Hệ thống Radar Tự động hóa Thống nhất.
Ảnh Svpressa
Lịch sử ngành công nghiệp quốc phòng Liên Xô từng ghi nhận định hướng hợp nhất toàn bộ trạm radar thuộc nhiều lực lượng như vậy, bao gồm Phòng không, Quản lý bay dân dụng, Không quân, Hải quân, Phòng không Lục quân, Hàng không KGB, Bộ đội Biên phòng và các sân bay công nghiệp - vũ trụ.
Ý tưởng kết nối mạng lưới này với các trung tâm chỉ huy cùng điểm dẫn đường không quân hướng đến mục tiêu gia tăng năng lực tác chiến. Tuy nhiên, rào cản kỹ thuật thời điểm đó về xử lý dữ liệu, tự động hóa và truyền thông đã hạn chế khả năng triển khai thực tế.
“Nếu kết nối thành công mạng lưới này với các trung tâm chỉ huy và điểm dẫn đường không quân, sức mạnh tác chiến của Quân đội Liên Xô sẽ tăng lên gấp bội. Tuy nhiên, rào cản công nghệ thời đó — từ năng lực xử lý dữ liệu, tự động hóa cho đến truyền thông — đã khiến mục tiêu này vượt quá khả năng kỹ thuật”, các chuyên gia cho biết.
Các bước tiến lớn sau này từ việc áp dụng ý tưởng trên đã mang lại nhiều giải pháp hứa hẹn.
Thành công từ mô hình dùng chung dữ liệu radar thời Liên Xô đã trở thành tiền đề để Nga ban hành Sắc lệnh Tổng thống vào tháng 1/1994, chính thức thành lập Hệ thống Trinh sát & Kiểm soát Vùng trời phối hợp quân - dân sự.
Qua nhiều thập kỷ, thực tiễn đã chứng minh tính đúng đắn của việc xây dựng Hệ thống Radar Tự động hóa Thống nhất.
Trong giai đoạn 2003–2006, chương trình đã hiện đại hóa 14 trạm radar tuyến đường dài dùng chung, tập trung tại Viễn Đông và Đông Bắc Siberia.
Qua đó, các trung tâm quản lý bay dân dụng có thể theo dõi máy bay di chuyển đến khu vực Nhật Bản, Hàn Quốc, đồng thời cung cấp thêm dữ liệu cảnh giới biên giới cho lực lượng Phòng không.
“Thực tế khắc nghiệt từ cuộc xung đột hiện tại với Ukraine đang phát đi tín hiệu báo động: Vùng trời đất nước cần một lá chắn thép thực sự — thứ mà nói như dân gian là "một con ruồi cũng không thể bay qua", các chuyên gia nhấn mạnh.
Theo đó, lá chắn này sẽ phải dựa trên việc khôi phục lại Hệ thống Trinh sát & Kiểm soát Vùng trời từ thời Liên Xô.
Cách để khép kín bầu trời Nga
Trước tình hình các phương tiện tấn công đường không xâm nhập sâu hơn 500 km vào nội địa và tác động đến các hạ tầng chiến lược, các chuyên gia kỹ thuật quân sự nêu 5 nhóm giải pháp trọng tâm để tạo nên Hệ thống Trinh sát & Kiểm soát Vùng trời.
Thiết lập dải cảnh giới radar tầm thấp liên tục dọc biên giới đường bộ với Ukraine, trọng tâm là các tỉnh Bryansk (350 km), Belgorod (540 km) và Kursk (296 km).
Xây dựng phương án phủ sóng radar phòng thủ ở chiều sâu tác chiến tối thiểu bằng cách kích hoạt toàn bộ năng lực của Hệ thống Trinh sát & Kiểm soát Vùng trời. Dữ liệu từ các trạm radar này phải được chia sẻ theo thời gian thực để hỗ trợ hỏa lực phòng không bám bắt, tiêu diệt tên lửa hành trình và UAV.
Bố trí các cụm radar cơ động tầm thấp tại các hướng bay tình nghi mà tên lửa/UAV đối phương thường lợi dụng, nhằm chủ động bịt kín các "điểm mù".
Đa dạng hóa phương thức trinh sát tầm thấp, kết hợp công nghệ radar với các đài quan sát mắt thường được trang bị kính khí tượng, camera nhiệt phân tán dày đặc tại vùng biên giới.
Tái lập ngay Cơ quan Điều phối Liên ngành để cầm tịch, kết nối đồng bộ và nâng cấp toàn diện Hệ thống Trinh sát & Kiểm soát Vùng trời Liên bang Nga.
Theo cả hai chuyên gia, Hệ thống Trinh sát & Kiểm soát Vùng trời được khởi xướng từ 30 năm trước vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc xây dựng cấu trúc phòng thủ không phận thống nhất hiện nay.
