Lời dặn của cha mẹ và cách hiểu trái ngược của các con
Theo trình bày của bà V. (ngụ tỉnh Tây Ninh), cha mẹ bà có 8 người con. Khi còn sống, cha mẹ bà đã phân chia phần lớn đất đai cho các con, mỗi người tự kê khai và làm thủ tục cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Tuy nhiên, vẫn còn ba thửa đất với tổng diện tích hơn 4.360m2 chưa được cấp giấy chứng nhận.
Bà V. cho rằng phần đất này chưa từng được cha mẹ tặng cho riêng ai mà chỉ giao cho người con út quản lý, kèm theo lời dặn rằng sau này nếu người nào trong gia đình gặp khó khăn thì có thể về sinh sống.
Năm 1990, bà Đ. (em gái của bà V.) xin người con út cho cất nhà. Ban đầu, bà Đ. chỉ được cất nhà tạm, nhưng sau đó mở rộng diện tích sử dụng. Tiếp đó, bà Đ. đi kê khai, đăng ký để làm thủ tục cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nhưng không được. Khi các anh chị em trong gia đình phát hiện sự việc thì mâu thuẫn phát sinh.
Theo bà V., sau khi cha mẹ đều qua đời (cha mất năm 1987, mẹ mất năm 2006) mà không để lại di chúc, ba thửa đất này phải được xem là di sản chung để chia đều cho 8 người con theo quy định pháp luật.
Ngược lại, bà Đ. khẳng định cha mẹ đã chia toàn bộ diện tích đất tranh chấp cho bà từ năm 1985. Theo bà Đ., do hoàn cảnh khó khăn và không am hiểu thủ tục hành chính nên nhiều năm bà chưa làm giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
Bà cũng cho biết đã xây nhà trên đất từ năm 1990. Ngoài ra, bà đã canh tác, trồng cây lâu năm ổn định hơn 30 năm mà không ai tranh chấp. Một phần diện tích còn được bà nhận chuyển nhượng bằng giấy viết tay từ một người chị trong gia đình.
Trong quá trình giải quyết vụ án, các anh chị em có quan điểm không thống nhất. Một số người đồng ý chia thừa kế theo pháp luật và đề nghị ưu tiên giao phần đất có căn nhà cho bà Đ. đang sinh sống. Ngược lại, một số người xác nhận cha mẹ đã cho riêng bà Đ. toàn bộ diện tích từ nhiều năm trước nên không đồng ý coi đây là di sản thừa kế.
Vì sao người quản lý đất được hưởng phần nhiều hơn?
Tại phiên tòa sơ thẩm, TAND huyện Gò Dầu (nay là TAND khu vực 12 - Tây Ninh) nhận định ba thửa đất vẫn có nguồn gốc là tài sản do cha mẹ để lại và chấp nhận một phần yêu cầu khởi kiện của bà V.
Tòa quyết định chia hiện vật đối với một phần đất cho bà V. và người con út, đồng thời giao phần lớn diện tích còn lại cùng căn nhà và cây trồng trên đất cho bà Đ. tiếp tục quản lý, sử dụng nhằm bảo đảm ổn định cuộc sống.
Do giá trị tài sản mà các đồng thừa kế được nhận không bằng nhau, tòa buộc các bên thanh toán phần chênh lệch bằng tiền cho những người còn lại.
Không đồng ý với phán quyết trên, bà Đ. kháng cáo.
Tại phiên tòa phúc thẩm, Hội đồng xét xử TAND tỉnh Tây Ninh nhận định, mặc dù bà Đ. cho rằng cha mẹ đã cho riêng toàn bộ diện tích đất từ năm 1985 nhưng bà không đưa ra được chứng cứ chứng minh.
Hồ sơ địa chính thể hiện các thửa đất đã được cha mẹ và người con út kê khai, trong khi những phần đất thực sự được tặng cho bà Đ. trước đây đều đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất từ năm 1996. Việc bà Đ. cho rằng diện tích đất tranh chấp nằm trong phần đất đã được cho nhưng bị bỏ sót khi đăng ký là không có căn cứ.
Tòa cũng bác lập luận của bà Đ. về việc nhận chuyển nhượng một phần đất từ một người chị trong gia đình bằng giấy viết tay. Theo tòa phúc thẩm, tại thời điểm chuyển nhượng, người chị không có quyền định đoạt phần đất này vì đây vẫn là tài sản của cha mẹ, nên giao dịch không có giá trị pháp lý.
Đáng chú ý, TAND tỉnh Tây Ninh xác định thời hiệu khởi kiện chia di sản đối với phần tài sản của người cha đã hết theo quy định tại Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015. Vì vậy, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản theo quy định là bà Đ. Riêng phần di sản của người mẹ vẫn còn thời hiệu để yêu cầu chia thừa kế.
Do bà Đ. đã trực tiếp quản lý, sử dụng đất, xây dựng nhà cửa, trồng cây lâu năm và gìn giữ tài sản suốt nhiều năm nên việc cấp sơ thẩm dành cho bà phần hưởng nhiều hơn các đồng thừa kế khác là phù hợp.
Trên cơ sở đó, tòa phúc thẩm giữ nguyên phương án giao phần lớn diện tích đất cùng toàn bộ nhà cửa, cây trồng cho bà Đ. tiếp tục sử dụng, đồng thời buộc bà thanh toán giá trị chênh lệch cho các đồng thừa kế còn lại.
(Tham khảo Bản án số 86/2025/DS-PT ngày 25/2/2025 của TAND tỉnh Tây Ninh)
