Loại gỗ quý "đắt như vàng" ở Việt Nam: Cần trăm năm để lớn nhưng có thể biến mất chỉ sau một đêm

Loại gỗ mất hàng trăm năm để lớn, nhưng có thể biến mất chỉ sau một đêm

Gỗ trắc, tên khoa học Dalbergia cochinchinensis, là một trong những loại gỗ quý hiếm bậc nhất tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Ở nước ta, loại gỗ này còn được gọi là cẩm lai Nam Bộ, từng phân bố rải rác ở miền Trung, Tây Nguyên và một số khu vực Nam Bộ. Tuy nhiên, theo thời gian, diện tích phân bố tự nhiên của loại gỗ này ngày càng thu hẹp, số lượng cây trưởng thành còn lại ngoài rừng không nhiều.

Điểm khiến loại gỗ trắc trở nên đặc biệt chính là tốc độ sinh trưởng cực chậm. Để một cây trắc đạt đến kích thước có thể khai thác, cần hàng chục năm, thậm chí hàng trăm năm. Những cây cổ thụ có đường kính gần 1m, cao hơn 20m được xem là "báu vật" thực sự, không chỉ vì kích thước mà còn bởi chất lượng của loại gỗ quý này.

Chính sự khan hiếm đã khiến loại gỗ trắc được xếp vào nhóm gỗ cao cấp nhất tại Việt Nam, thuộc diện cần bảo vệ nghiêm ngặt. Giá trị kinh tế của loại gỗ này cũng vì thế mà tăng vọt. Trên thị trường, tùy chất lượng, màu sắc và độ tuổi, loại gỗ này có thể được định giá từ hàng triệu đồng mỗi kilogram, thậm chí cao hơn với những khối gỗ đẹp, vân sắc rõ nét.

Do giá trị kinh tế rất cao, gỗ trắc từng nhiều lần trở thành mục tiêu của các nhóm khai thác trái phép. Chỉ cần một cây trắc trưởng thành bị phát hiện, kẻ xấu có thể lợi dụng đêm tối, dùng cưa máy hạ cây và nhanh chóng vận chuyển ra khỏi rừng trong thời gian rất ngắn.

Chính vì vậy, tại nhiều địa phương còn sót lại rừng trắc tự nhiên, người dân buộc phải tổ chức canh gác luân phiên, nhất là vào ban đêm, để ngăn chặn nguy cơ mất cây quý. Đây cũng là lý do khiến cả ngôi làng A Lao dưới đây nhiều năm nay luôn duy trì việc bảo vệ rừng trắc như một tài sản chung, không để xảy ra tình trạng "mất cây khi trời vừa sáng".

Loại gỗ khiến cả làng trở thành "người gác rừng"

Một trong những câu chuyện hiếm hoi còn sót lại về loại gỗ trắc tự nhiên ở Việt Nam nằm tại Gia Lai. Dưới chân núi Lơ Pang, thuộc xã Lơ Pang, huyện Mang Yang, làng A Lao được biết đến như nơi đang lưu giữ một khu rừng loại gỗ quý hiếm còn tồn tại đến ngày nay.

Không giống nhiều loại gỗ rừng khác, loại gỗ trắc ở đây mọc xen kẽ trên đất sản xuất của người dân, lẫn giữa những rẫy mì và nương rẫy canh tác lâu năm. Ban đầu, không phải ai cũng nhận ra giá trị của loại gỗ này. Chỉ đến khi thông tin về giá trị kinh tế và độ hiếm lan rộng, người dân mới hiểu rằng mình đang sống giữa một khu rừng chứa loại gỗ đắt như vàng.

Thay vì chặt bỏ hay bán đi, người dân làng A Lao đã chọn bảo vệ loại gỗ quý này. Những cây trắc mọc tự nhiên từ các gốc cũ được chăm sóc cẩn thận. Khi cây con mọc quá dày, người dân còn chủ động bứng sang vị trí khác để giúp loại gỗ này có điều kiện phát triển tốt hơn.

Suốt nhiều năm, cả làng thay nhau canh giữ rừng trắc, đặc biệt vào ban đêm. Bởi giá trị kinh tế của loại gỗ này cũng đồng nghĩa với việc rừng trắc luôn nằm trong tầm ngắm của những kẻ săn gỗ trái phép.

Loại gỗ quý trong vòng xoáy bảo tồn và giá trị kinh tế

Theo các đánh giá bảo tồn quốc tế trong vài năm gần đây, loại gỗ trắc hiện được xếp vào nhóm "cực kỳ nguy cấp" trên phạm vi toàn cầu. Tình trạng suy giảm không chỉ xảy ra ở Việt Nam mà còn tại nhiều quốc gia Đông Dương khác, nơi loại gỗ này từng phân bố khá rộng.

Nguyên nhân chính là việc khai thác quá mức trong quá khứ, cộng với mất rừng và phân mảnh môi trường sống. Khi giá trị của loại gỗ quý bị đẩy lên quá cao, áp lực lên rừng tự nhiên cũng tăng theo. Nhiều khu rừng từng có trắc nay chỉ còn lại dấu tích.

Tại Việt Nam, hiện chưa có con số thống kê toàn quốc mới nhất về số lượng cây trưởng thành của loại gỗ này còn lại ngoài tự nhiên. Tuy nhiên, giới chuyên môn đều nhận định rằng quần thể tự nhiên của loại gỗ trắc hiện rất nhỏ, phân bố rải rác và chủ yếu nằm trong các khu vực được bảo vệ hoặc do cộng đồng địa phương tự quản lý.

Để hỗ trợ bảo tồn loại gỗ quý này, năm 2022, ngành nông nghiệp huyện Mang Yang đã hỗ trợ người dân trồng thêm hơn 1.000 cây giống gỗ trắc, từng bước mở rộng diện tích và tăng khả năng phục hồi quần thể trong tương lai.

Giữ loại gỗ "vàng rừng" cho thế hệ mai sau

Sau nhiều năm kiên trì, diện tích rừng loại gỗ trắc do người dân làng A Lao bảo vệ đã tăng lên hàng chục hecta. Thành quả này không chỉ đến từ khả năng tái sinh tự nhiên hiếm hoi của loại gỗ này, mà quan trọng hơn là sự thay đổi trong nhận thức của con người.

Người dân nơi đây hiểu rằng, nếu chặt đi một cây trắc, không chỉ mất đi giá trị kinh tế mà còn đánh mất một loại gỗ mà nhiều thế hệ sau khó có cơ hội nhìn thấy ngoài tự nhiên. Một cây trắc có thể mất hàng trăm năm để lớn, nhưng chỉ cần một khoảnh khắc lơ là, loại gỗ quý ấy có thể biến mất mãi mãi.

Trong bối cảnh nhiều loại gỗ quý ở Việt Nam đang dần biến mất khỏi rừng tự nhiên, câu chuyện về gỗ trắc là lời cảnh báo rõ ràng, có những loại gỗ, nếu không giữ từ hôm nay, sẽ không còn cơ hội để cứu vãn trong tương lai.