Pradeepa Bholanath, người đứng đầu bộ phận quy hoạch và phát triển của Ủy ban Lâm nghiệp Guyana, từng đặt câu hỏi: "Một cây đứng vững có giá trị gì đối với một gia đình không đủ ba bữa ăn cho con cái?".
Đó là nghịch lý mà bất kỳ quốc gia có rừng nhiệt đới nào cũng đối mặt: làm sao để bảo vệ rừng khi người dân cần đất để sống và phát triển?
Guyana sở hữu khoảng 18 triệu ha rừng nhiệt đới, tương đương 87% diện tích đất nước. Đây là một trong những tỷ lệ che phủ rừng cao nhất toàn cầu.
Với quy mô dân số chưa đến một triệu người, áp lực khai thác tài nguyên để phát triển kinh tế luôn thường trực.
Tuy nhiên, thay vì lựa chọn con đường chặt phá rừng để lấy đất nông nghiệp hay gỗ xuất khẩu, quốc gia Nam Mỹ này đã đi một hướng khác: biến rừng thành tài sản có thể định giá và giao dịch trên thị trường carbon toàn cầu.
Hành trình đưa rừng của Guyana ra thị trường quốc tế bắt đầu từ năm 2009, khi nước này ký thỏa thuận với Na Uy - quốc gia đầu tiên trên thế giới trả tiền cho một quốc gia khác để ngăn chặn phá rừng. Thương vụ này đã mang về 227 triệu USD (khoảng 6.000 tỷ đồng) trong giai đoạn 2009-2015.
Nhưng bước ngoặt lớn đến vào tháng 11/2022, khi Guyana trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới được cấp tín chỉ carbon lãnh thổ theo tiêu chuẩn ART-TREES.
Khoảng 33 triệu tín chỉ carbon cho giai đoạn 2016-2020 được đưa ra thị trường. Ngay sau đó, Guyana ký kết thương vụ bán tín chỉ carbon rừng lớn nhất thế giới, trị giá 750 triệu USD (khoảng gần 20.000 tỷ đồng) trên thị trường carbon tự nguyện.
Tính đến tháng 6/2026, tổng số tiền Guyana đã thu về từ bán tín chỉ carbon kể từ năm 2022 đạt 353 triệu USD (khoảng 9.340 tỷ đồng) và con số này vẫn tiếp tục tăng khi nhu cầu toàn cầu đối với tín chỉ carbon chất lượng cao ngày càng mở rộng.
Giữa năm 2024, Guyana ghi tên vào lịch sử khi tín chỉ carbon của nước này trở thành loại đầu tiên trên thế giới đủ điều kiện tham gia CORSIA - chương trình giảm phát thải ngành hàng không của Liên Hợp Quốc.
Các hãng hàng không trên thế giới có thể sử dụng tín chỉ carbon của Guyana để bù đắp lượng phát thải và thị trường dự báo cần 225-250 triệu tín chỉ vào năm 2027.
Tháng 6/2026, nước này gia nhập Liên minh Hỗ trợ Nguồn cung Tín chỉ CORSIA do IATA dẫn dắt, cùng Anh, Madagascar, Zambia và Zimbabwe, cho thấy chất lượng tín chỉ và mở rộng tiếp cận tài chính khí hậu toàn cầu.
Điểm đặc biệt trong mô hình quản trị rừng của Guyana là cơ chế phân bổ lợi ích bao trùm. Theo Chiến lược Phát triển Carbon thấp (LCDS) 2030, ít nhất 15% doanh thu từ tín chỉ carbon được chuyển trực tiếp cho các cộng đồng bản địa.
Trên thực tế, tỷ lệ phân bổ thường đạt khoảng 20%, cao hơn mức cam kết ban đầu.
252 ngôi làng bản địa nhận phân bổ hàng năm từ khoảng 10 triệu đến 35 triệu GYD (khoảng 1,25 tỷ đến 4,4 tỷ đồng), tùy theo quy mô dân số. Tính đến tháng 9/2024, 242 làng đã nhận hơn 9,5 tỷ GYD (khoảng 1.195 tỷ đồng) từ doanh thu tín chỉ carbon trong 2 năm qua.
Nguồn lực này đã tài trợ cho gần 3.000 dự án tại các làng bản địa, bao gồm xây dựng bếp ăn trường học, thành lập doanh nghiệp cộng đồng, xây dựng nhà trẻ và các dự án tạo thu nhập bền vững.
Không chỉ phân phối tài chính, Guyana còn đầu tư hạ tầng số để kết nối các cộng đồng vùng sâu. Hơn một nửa trong số 200 trung tâm công nghệ thông tin được quy hoạch đã đi vào hoạt động, nhiều trung tâm sử dụng Starlink tốc độ cao. Mạng lưới này đã được hoàn thiện theo kế hoạch, giúp mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế và kinh tế số cho các vùng sâu, vùng xa.
