Một nghiên cứu tâm lý học cho thấy con người có thể nhận diện tương đối chính xác tình trạng kinh tế của người khác chỉ bằng cách nhìn vào gương mặt, ngay cả khi không biết họ là ai hay làm nghề gì.
Thí nghiệm với 160 bức ảnh chân dung
Nghiên cứu được thực hiện bởi Thora Bjornsdottir và giáo sư Nicholas O. Rule tại Đại học Toronto (Canada), với sự tham gia của 81 sinh viên. Những người tham gia được xem 160 bức ảnh chân dung đen trắng của nam và nữ trong độ tuổi 18-35, sau đó được yêu cầu dự đoán tình trạng kinh tế của từng người chỉ dựa trên diện mạo.
Gương mặt của những người bên trái có thu nhập cao hơn những người bên phải (Ảnh: R.B.)
Các bức ảnh được chia thành hai nhóm có mức thu nhập chênh lệch đáng kể. Một nửa là những người kiếm trên 150.000 USD mỗi năm, trong khi nửa còn lại có thu nhập dưới 35.000 USD. Nhóm nghiên cứu cũng loại bỏ những yếu tố như hình xăm và khuyên tai để hạn chế ảnh hưởng đến nhận định của người xem.
Kết quả, người tham gia dự đoán đúng 68% số trường hợp, cao hơn đáng kể so với mức ngẫu nhiên. Đáng chú ý, dù có thể nhận diện sự khác biệt giữa hai nhóm, họ lại không thể giải thích cụ thể những đặc điểm trên gương mặt đã dẫn đến phán đoán của mình.
Theo các nhà nghiên cứu, kết quả này cho thấy con người có thể hình thành những nhận định về địa vị kinh tế của người khác rất nhanh, ngay cả khi không ý thức được mình đang dựa vào những dấu hiệu nào.
Đôi mắt và miệng có thể tiết lộ nhiều điều
Khi tiếp tục phân tích từng bộ phận trên khuôn mặt, nhóm nghiên cứu nhận thấy người tham gia vẫn có thể dự đoán tình trạng kinh tế khi chỉ nhìn vào mắt hoặc miệng, dù độ chính xác thấp hơn so với khi quan sát toàn bộ gương mặt.
Giáo sư Nicholas O. Rule cho rằng miệng có thể thể hiện những cảm xúc tích cực, trong khi đôi mắt lưu giữ một số dấu hiệu liên quan đến biểu cảm, chẳng hạn như nếp nhăn quanh mắt hình thành qua những lần cười.
Nghiên cứu phát hiện rằng khi những người trong ảnh cố ý mỉm cười, khả năng phân biệt ai giàu và ai nghèo của người tham gia giảm đáng kể. (Ảnh minh hoạ: CNBC)
Một giả thuyết được nhóm nghiên cứu đưa ra là trải nghiệm sống và trạng thái cảm xúc kéo dài có thể ảnh hưởng đến diện mạo. Những người có điều kiện tài chính ổn định có thể ít phải đối mặt với một số áp lực trong cuộc sống, từ đó duy trì trạng thái tâm lý tích cực hơn. Theo thời gian, những biểu cảm lặp đi lặp lại có thể để lại dấu vết tinh tế trên gương mặt.
Tuy nhiên, nghiên cứu không khẳng định rằng thu nhập trực tiếp quyết định cấu trúc khuôn mặt. Những khác biệt được quan sát có thể liên quan đến nhiều yếu tố, trong đó có trải nghiệm cá nhân và cách mỗi người biểu lộ cảm xúc.
Một kết quả đáng chú ý khác xuất hiện khi những người trong ảnh được yêu cầu chủ động mỉm cười. Khi đó, khả năng phân biệt nhóm thu nhập cao và thấp của người tham gia giảm đáng kể. Điều này gợi ý rằng biểu cảm có thể che lấp những dấu hiệu vốn xuất hiện rõ hơn trên gương mặt ở trạng thái bình thường.
Thời gian quan sát cũng không tạo ra khác biệt đáng kể. Ngay cả khi chỉ nhìn ảnh trong khoảng nửa giây, người tham gia vẫn đạt kết quả tương đương với khi có nhiều thời gian hơn. Nhóm nghiên cứu cho rằng những đánh giá này có thể diễn ra nhanh chóng và gần như vô thức.
Khi gương mặt ảnh hưởng đến đánh giá năng lực
Không chỉ dừng lại ở việc nhận diện tình trạng kinh tế, nghiên cứu còn xem xét liệu những nhận định ban đầu có thể ảnh hưởng đến cách con người đánh giá người khác hay không.
Trong một phần thí nghiệm, sinh viên được yêu cầu lựa chọn người có khả năng làm nghề kế toán, một công việc không gắn với một tầng lớp kinh tế cụ thể. Dù không có thông tin về trình độ hay kinh nghiệm của những người trong ảnh, phần lớn người tham gia vẫn chọn những gương mặt thuộc nhóm thu nhập cao.
Kết quả cho thấy ấn tượng về diện mạo và địa vị kinh tế có thể tác động đến nhận định về nghề nghiệp hoặc năng lực, ngay cả khi không có bằng chứng trực tiếp để hỗ trợ những đánh giá đó.
Phát hiện này đặt ra câu hỏi về vai trò của những ấn tượng ban đầu trong các tình huống đời thường, từ giao tiếp xã hội đến tuyển dụng và đánh giá năng lực. Một người có thể bị nhìn nhận khác nhau chỉ vì những dấu hiệu rất nhỏ trên khuôn mặt, dù những dấu hiệu đó không phản ánh chính xác khả năng hay giá trị của họ.
Dù vậy, kết quả nghiên cứu không có nghĩa người khác có thể xác định đáng tin cậy thu nhập của một cá nhân chỉ bằng cách nhìn mặt. Tỷ lệ chính xác 68% được ghi nhận trong điều kiện thí nghiệm với hai nhóm thu nhập có khoảng cách lớn, không thể mặc nhiên áp dụng cho mọi người trong đời sống thực tế.
