Vào tháng 1 năm 2018, khi cần 100 triệu USD, Elon Musk không tìm đến ngân hàng. Thay vào đó, ông “gõ cửa” SpaceX - công ty tên lửa do chính mình sáng lập và giữ ghế Giám đốc điều hành.
Trong ba năm tiếp theo, Musk đã vay tổng cộng 500 triệu USD từ chính SpaceX. Theo các tài liệu nội bộ mà tờ The New York Times thu thập được, các điều khoản cho vay ưu ái đến mức khó tin: lãi suất chỉ dao động từ dưới 1% đến gần 3%, thấp hơn nhiều so với bất kỳ ngân hàng thương mại nào. Dù tài liệu không tiết lộ mục đích sử dụng số tiền này, Musk đã hoàn tất việc thanh toán các khoản vay cho SpaceX vào cuối năm 2021.
Những khoản vay với điều khoản “người nhà” như vậy vốn bị cấm tại các công ty đại chúng, nhưng lại khả thi vì SpaceX là một doanh nghiệp tư nhân. Theo cuộc điều tra của The Times dựa trên hồ sơ doanh nghiệp, các vụ kiện và phỏng vấn những người thân cận, đây chỉ là một trong nhiều cách Musk biến SpaceX thành một kiểu “heo đất” để điều phối dòng tiền cho hệ sinh thái suốt hai thập kỷ qua.
Những vòng xoáy tài chính chéo
Cuộc điều tra cho thấy Musk không chỉ vay tiền cho cá nhân mà còn dùng SpaceX để “cứu viện” cho ít nhất ba doanh nghiệp đang gặp khó khăn khác trong quỹ đạo của mình:
- Tesla: Vay tiền từ SpaceX khi hãng xe điện cần tiền mặt gấp.
- SolarCity: Bơm vốn vào công ty năng lượng mặt trời đang đứng trước bờ vực phá sản.
- xAI: Dùng SpaceX mua lại liên doanh trí tuệ nhân tạo đang đốt tiền.
Những bước đi này mang lại lợi ích cực lớn cho cá nhân Musk và các công ty liên quan, ngay cả khi so với thế giới vốn đã thiếu minh bạch của các công ty tư nhân. Một số nhà đầu tư của Space, bao gồm Founders Fund của Peter Thiel, từng bày tỏ lo ngại rằng Musk đang ưu tiên lợi ích cá nhân hơn là quyền lợi của các cổ đông khác.
Bà Ann Lipton, giáo sư luật tại Đại học Colorado Boulder, nhận định: “Đây là những giao dịch xung đột lợi ích. Đó là rủi ro tất yếu khi bạn đầu tư vào một người điều hành cùng lúc quá nhiều công ty”.
Được thành lập năm 2002 với giấc mơ đưa con người lên Sao Hỏa, SpaceX hiện đang thống trị ngành không gian với mảng tên lửa và dịch vụ internet vệ tinh Starlink. Với định giá vượt mốc 1.000 tỷ USD, đây là “viên ngọc quý” trong đế chế của Musk, mang lại cho ông tầm ảnh hưởng địa chính trị khổng lồ.
Tuy nhiên, khi Musk chuẩn bị đưa SpaceX lên sàn chứng khoán (IPO), dự kiến là một trong những đợt phát hành cổ phiếu lớn nhất lịch sử, ông sẽ phải đối mặt với sự giám sát khắt khe từ Wall Street. Là một nhà thầu liên bang lớn, SpaceX sẽ bị buộc phải công khai chi tiết hiệu quả tài chính cũng như mọi giao dịch mật thiết với Musk và các công ty họ hàng của ông.
Tiền lệ từ Tesla và những rủi ro tiềm ẩn
Cách làm của Musk tại SpaceX thực chất là một kiểu hành vi có hệ thống. Hầu hết các hoạt động tài chính này được thực hiện trong bóng tối vì các công ty như Boring Company hay Neuralink đều chưa niêm yết. Nhưng tại Tesla, công ty đã lên sàn từ 2010, những góc khuất này đôi khi vẫn bị lộ ra.
Dù các nhà đầu tư Tesla đã hưởng lợi lớn khi cổ phiếu tăng hơn 29.000% kể từ khi IPO, nhưng nhiều người vẫn phẫn nộ trước các quyết định của Musk. Ông đã đối mặt với ít nhất 7 vụ kiện từ cổ đông liên quan đến việc sử dụng nguồn lực công ty một cách cảm tính. Trong một vụ kiện năm 2024, một quỹ hưu trí cáo buộc Musk làm hại Tesla khi chuyển hướng các chip xử lý đồ họa của Nvidia (vốn dành cho Tesla) sang xAI.
SpaceX: Công cụ tài chính quyền năng
Năm 2018, khoản vay 100 triệu USD đầu tiên của Musk từ SpaceX có lãi suất thấp hơn hẳn mức 5% mà các ngân hàng áp dụng cho khách hàng hạng ưu lúc bấy giờ. Musk đã thế chấp bằng chính cổ phần của mình tại SpaceX với thời hạn trả nợ lên đến 10 năm.
Đến cuối năm 2021, Musk đã tất toán 500 triệu USD tiền gốc cùng gần 14 triệu USD tiền lãi. Các chuyên gia tính toán rằng, nếu vay theo lãi suất thị trường 4%, số tiền lãi ông phải trả sẽ lên tới gần 40 triệu USD.
SpaceX còn đóng vai trò “phao cứu sinh” trong những thời điểm ngặt nghèo nhất:
- Khủng hoảng 2008: Musk vay 20 triệu USD từ SpaceX để cứu Tesla.
- Thương vụ SolarCity: Năm 2015, Musk dàn xếp để SpaceX mua lại các khoản nợ rủi ro cao của SolarCity. Bất chấp các quy tắc nội bộ của SpaceX, 255 triệu USD đã được bơm vào công ty này để tránh một vụ phá sản dây chuyền mà Musk gọi là hiệu ứng domino.
Gần đây nhất, xAI, công ty khởi nghiệp AI của Musk, đã trở thành tâm điểm của các cuộc điều chuyển vốn. Sau khi xAI mua lại X (Twitter cũ), Musk đã thúc ép các cổ đông Tesla đầu tư vào thực thể mới này. Bất chấp sự phản đối của cổ đông trong cuộc họp thường niên, Tesla vẫn quyết định rót 2 tỷ USD vào xAI.
Ngay sau đó, SpaceX tiếp tục mua lại xAI, tạo nên một cỗ máy đổi mới tích hợp theo chiều dọc mà Musk tuyên bố là tham vọng nhất hành tinh. Tuy nhiên, nội bộ xAI dường như đang rạn nứt khi có ít nhất 7 nhà đồng sáng lập đã dứt áo ra đi. Tháng trước, chính Musk cũng thừa nhận liên doanh AI này được xây dựng chưa đúng cách và đang phải làm lại từ đầu.
Một lần nữa, SpaceX và Tesla lại được huy động để giải cứu một mắt xích yếu trong đế chế của Musk. Như giáo sư Lipton nhận xét: “Musk là một bậc thầy bán hàng. Thực tế, những gì ông ấy đang làm dường như không hề mang lại lợi ích cho các cổ đông của SpaceX”.
Theo: The New York Times
if (pageSettings.allow3rd) admicroAD.unit.push(function () { admicroAD.show('admzonek1fs4xky') });
