Host Thùy Minh trong một poster quảng bá cho chương trình Have A Sip.
Khi creator bị đánh bật khỏi chính “đứa con” của mình
Những ngày qua, cộng đồng làm nội dung và khán giả podcast xôn xao trước chia sẻ của MC Thùy Minh sau khi dừng đồng hành cùng podcast Have A Sip.
Trong bài đăng cá nhân, nữ MC cho biết điều khiến cô buồn nhất là “chính lời tuyên bố chia tay này mà mình còn không được viết”. Theo Thùy Minh, vấn đề không nằm ở tài chính bởi “chi phí sản xuất cũng mềm thôi”, mà nằm ở định hướng phát triển và quyền sở hữu thương hiệu nội dung.
Dù là gương mặt đại diện và tạo dấu ấn lớn với khán giả suốt nhiều năm, bản quyền “Have A Sip” vẫn thuộc về đơn vị sở hữu kênh là Vietcetera.
Câu chuyện này phần nào giống với trải nghiệm của chị N.M.T - một chuyên gia tài chính kiêm nhà sáng tạo nội dung từng hợp tác xây dựng một kênh YouTube tài chính cùng đối tác truyền thông.
Theo chị T., thời điểm bắt đầu, hai bên hợp tác khá đơn giản: phía đối tác phụ trách lập tài khoản, quay và dựng video; còn chị đảm nhận toàn bộ phần ý tưởng, nội dung, chuyên môn và tương tác với khán giả.
Tuy nhiên, trong thỏa thuận bằng văn bản, quyền sở hữu kênh lại thuộc về phía đối tác truyền thông. Đây cũng là điều chị thừa nhận là “sai lầm lớn nhất”.
Khi kênh phát triển mạnh, tên tuổi của nữ chuyên gia dần gắn chặt với thương hiệu nội dung. Khán giả nhớ đến gương mặt host và chuyên môn của chị nhiều hơn là đơn vị sản xuất đứng sau.
Mâu thuẫn bắt đầu khi chị bất ngờ bị gỡ quyền admin khỏi tài khoản quản trị kênh mà không có một thông báo nào. Cho rằng điều này ảnh hưởng đến sự tôn trọng nghề nghiệp, chị quyết định dừng hợp tác ngay lập tức.
Điều khiến chị tiếc nuối nhất là không thể trực tiếp nói lời tạm biệt với khán giả trên chính kênh mình góp công xây dựng. Theo chị, vì quyền sở hữu thuộc về đối tác nên chị không có quyền đăng tải thông báo chính thức. Mọi chia sẻ chỉ có thể thực hiện trên Facebook cá nhân.
“Tôi không phải người được thuê về làm host. Tôi là người xây chủ đề, làm nội dung từ đầu, tức là một co-founder thực sự. Và tôi không nhận lương từ đối tác”, chị nhấn mạnh.
“Nghịch lý niềm tin và quy mô” của nền kinh tế sáng tạo
Chuyên gia truyền thông Nguyễn Thanh Sơn
Chuyên gia truyền thông Nguyễn Thanh Sơn, Giám đốc Học viện Doanh nhân MVV Academay cho biết, ngành truyền thông từng vận hành theo logic: ai sở hữu nền tảng phân phối mạnh hơn sẽ nắm quyền lực lớn hơn. Nhưng thời đại creator (sáng tạo nội dung/nhà sáng tạo nội dung) đã đảo ngược điều đó. Khán giả ngày nay không trung thành với nền tảng trước tiên, mà trung thành với người tạo ra cảm giác kết nối.
Với podcast hay nội dung trò chuyện dài, host gần như trở thành “linh hồn” của sản phẩm. Người xem quay lại không chỉ vì chủ đề, mà vì cảm giác quen thuộc được hình thành qua hàng trăm giờ lắng nghe. Đó là lý do nhiều khán giả xem Have A Sip như phần mở rộng của Thùy Minh hơn là một thương hiệu độc lập của Vietcetera.
Tuy nhiên ông Sơn cho biết chính điều đó lại tạo ra nghịch lý lớn nhất của nền kinh tế sáng tạo.
Sáng tạo nội dung càng chân thật càng xây được cộng đồng trung thành. Cộng đồng càng lớn, giá trị thương mại càng cao. Nhưng khi doanh nghiệp mở rộng quy mô, họ buộc phải chuẩn hóa vận hành và giảm phụ thuộc vào cá nhân để bảo vệ tính ổn định dài hạn.
Đây có thể xem là “nghịch lý niềm tin và quy mô”: niềm tin tạo ra tăng trưởng, nhưng tăng trưởng quá nhanh lại dễ làm xói mòn chính niềm tin ban đầu nếu tổ chức không đủ trưởng thành để thích nghi.
Ông nhận định, không chỉ trong lĩnh vực truyền thông, nhiều doanh nghiệp Việt Nam cũng phát triển theo vòng lặp này. Cụ thể, giai đoạn đầu, doanh nghiệp thường tăng trưởng thường đến từ vài cá nhân xuất sắc như founder, chuyên gia hay gương mặt đại diện. Nhưng khi quy mô đủ lớn, bài toán của doanh nghiệp không còn là xây độ phủ, mà là làm sao biến niềm tin dành cho một cá nhân thành năng lực bền vững của cả hệ thống.
"Đây cũng là 'bẫy phụ thuộc creator'. Một creator càng mạnh, doanh nghiệp càng tăng trưởng nhanh, nhưng rủi ro cũng càng lớn. Nếu khán giả gắn bó chủ yếu với một con người thay vì tổ chức, thì phần giá trị quan trọng nhất của hệ thống thực chất lại nằm ngoài khả năng kiểm soát hoàn toàn của doanh nghiệp", ông Sơn phân tích.
Sự kết hợp giữa các nhà sáng tạo nội dung và công ty truyền thông phải hướng tới cơ chế chia sẻ lợi ích dài hạn thay vì quan hệ thuê - làm truyền thống.
Vì thế, theo vị chuyên gia, xung đột giữa creator và công ty gần như mang tính cấu trúc. Creator muốn giữ tinh thần sản phẩm và sự kết nối với khán giả. Doanh nghiệp cần giảm phụ thuộc vào cá nhân để tồn tại dài hạn. Nhà đầu tư muốn khả năng tăng trưởng, còn khán giả lại muốn sự chân thật. Khi bốn lực kéo này đi theo bốn hướng khác nhau, mâu thuẫn gần như là điều khó tránh khỏi.
Ông Sơn cho rằng đó là lý do những trường hợp như Have A Sip sẽ xuất hiện ngày càng nhiều trong vài năm tới. Đây sẽ không còn là những trường hợp cá biệt của ngành truyền thông, mà là hệ quả gần như tất yếu của giai đoạn chuyển đổi hiện tại của nền kinh tế sáng tạo Việt Nam.
Bởi càng bước vào nền kinh tế dựa trên niềm tin và sức ảnh hưởng cá nhân, doanh nghiệp càng phải đối diện một câu hỏi khó hơn trước rất nhiều: Làm thế nào để một tổ chức có thể lớn lên mà không làm hỏng chính thứ khiến người ta yêu quý nó từ đầu?
Ông cho biết có thể câu trả lời sẽ nằm ở mô hình đồng sở hữu tài sản trí tuệ, nơi creator giữ quyền sáng tạo còn công ty giữ quyền khai thác thương mại. Có thể là cơ chế chia sẻ lợi ích dài hạn thay vì quan hệ thuê - làm truyền thống. Cũng có thể là mô hình hai thương hiệu song song, nơi thương hiệu cá nhân của creator và thương hiệu doanh nghiệp cùng tồn tại thay vì triệt tiêu lẫn nhau.
“Nhưng dù mô hình nào xuất hiện trong tương lai, trường hợp Have A Sip vẫn cho thấy một điều rất rõ: Trong nền kinh tế creator, tăng trưởng không còn là bài toán khó nhất. Giữ được niềm tin của các đối tác trong lúc tăng trưởng mới là bài toán thật sự của các tổ chức sáng tạo hiện đại. Và có lẽ, tương lai của nền kinh tế sáng tạo là ngành thuộc về các doanh nghiệp một người Solopreneur (nhà kinh doanh độc lập)”, ông Sơn nhận định.
Thực tế, sau khi rời kênh cũ chị N.M.T hiện cũng đang vận hành kênh nội dung theo mô hình gần với một “solopreneur” như ông Sơn dự báo.
“Quay dựng bây giờ khá đơn giản. Tôi làm luôn studio tại nhà với chi phí máy móc chưa đến 20 triệu đồng. Một số bạn cùng hỗ trợ tôi trong việc dựng video, quản lý kênh. Rất gọn gàng”, chị nói.
