Giám đốc Bệnh viện Từ Dũ: "Không khó khăn thì làm sao làm y bác sĩ được, bác sĩ toàn làm những việc khó khăn"

Đó là khoảnh khắc đầy nan giải mà BS CK2 Trần Ngọc Hải, Giám đốc Bệnh viện Từ Dũ đối diện vào một ngày tháng 1/2024.

Một cái gật đầu lúc ấy có thể mở ra 2 con đường: một bên là hy vọng mong manh dành cho đứa trẻ chưa kịp chào đời; bên còn lại là vùng rủi ro mà y học trong nước chưa từng đặt chân tới: thông tim bào thai xuyên tử cung.

Trong y khoa, có những quyết định không được phép sai nhưng cũng có những thời khắc không thể quay lưng. Ở thời điểm ấy, với sự cho phép từ Bộ Y Tế, lãnh đạo thành phố, lãnh đạo Sở Y tế, niềm tin của gia đình sản phụ, sự đồng lòng của ê kíp, BS Trần Ngọc Hải đã đưa ra quyết định can thiệp. 

Và từ lựa chọn đầy cân nhắc ấy, ca thông tim bào thai xuyên tử cung đầu tiên tại Việt Nam đã được thực hiện, mở ra cơ hội sống cho thai nhi mắc dị tật tim bẩm sinh nặng - những trường hợp trước đây gần như không còn lựa chọn điều trị. Từ ca thứ nhất đến ca thứ hai, rồi thứ ba, thứ tư… cho đến ca thứ 13, từ bệnh nhân trong cho đến ngoài nước.

BS CK2 Trần Ngọc Hải là một trong những bác sĩ thuộc ê kíp thông tim bào thai của Bệnh viện Từ Dũ phối hợp cùng Bệnh viện Nhi đồng 1 (TP.HCM), vừa được đề cử Nhân vật truyền cảm hứng tại WeChoice Awards 2025. 

Sự ghi nhận ấy không chỉ dành cho một thành tựu chuyên môn mà còn là sự trân trọng dành cho những người thầy thuốc đã chọn con đường khó, một “con đường chẳng mấy ai đi”.

Khoảnh khắc mở ra bước ngoặt

Trở lại thời điểm lần đầu nhận được hồ sơ thai kỳ từ Singapore, khi biết đó là một thai nhi còn rất nhỏ với trái tim chỉ bằng đầu bút chì, bác sĩ còn nhớ rõ bối cảnh lúc đó không? 

Đó là cảm xúc mà… tôi nói với bạn, đến bây giờ tôi vẫn nổi da gà. Hai vợ chồng ở Đà Nẵng nói với tôi: ‘Bác ơi, cứu lấy con em, hết cách rồi’ - một động lực để tôi về suy nghĩ và ra quyết định.

Khoảng hai tuần trước khi đưa ra quyết định, ê kíp Bệnh viện Từ Dũ và Bệnh viện Nhi đồng 1 có báo cho tôi một trường hợp phát hiện được nhưng chưa có tiền lệ, không ở đâu cho phép làm ở Việt Nam. 

Ca đó là hẹp van động mạch phổi, tiến tới suy tim phải. Buồng tim còn rất nhỏ, chỉ còn một khe nhỏ thôi, trong chuyên môn gọi là buồng thoát rất nhỏ. Khó hơn nữa là kỹ thuật này lần đầu tiên các em làm. 

Kể cả các bác sĩ, hỏi có tự tin hay không thì cũng phải nói là chưa làm bao giờ. Xuyên từ ngoài vào tử cung, xuyên vào lồng ngực, xuyên vào quả tim, xuyên tới đúng cái điểm cần làm… tất cả trong lúc đó đều làm trong tưởng tượng, không có hình ảnh thật.

Lúc đó, một yếu tố quan trọng để cho tất cả mọi người dám làm chính là sự động viên của chính cặp vợ chồng đó. Họ đã động viên ngược lại chúng tôi: ‘Các cháu đã biết bệnh viện Từ Dũ, bệnh viện Nhi đồng 1, hoàn toàn tin cậy vào tay nghề của các bác sĩ”.

Bác sĩ có thể giúp độc giả hình dung cụ thể hơn mức độ phức tạp và rủi ro của kỹ thuật thông tim can thiệp bào thai xuyên tử cung?

Có thể hình dung thông tim can thiệp bào thai là việc đưa một dụng cụ chỉ khoảng 2 mm vào một ‘quả dâu tây’, trong khi ‘quả dâu tây’ ấy lại được chia làm bốn phần, nằm trong lồng ngực em bé  và em bé thì đang ở trong buồng tử cung của người mẹ.

Chúng ta phải xuyên qua năm lớp như vậy, không có hình ảnh trực tiếp để tiếp cận đúng mục tiêu chỉ 2 mm. Đó gọi là sự vi diệu.

Trong khi đó, em bé không phải lúc nào cũng nằm yên hay ở một tư thế cố định. Vì vậy, khó nhất là lựa chọn được tư thế thuận lợi để can thiệp. Điều này hoàn toàn khác với phẫu thuật ở người lớn, nơi bệnh nhân được gây mê, nằm im và có thể xác định tư thế chính xác.

Với các ca dị tật tim bào thai, nếu không can thiệp, tỷ lệ sống dưới 10% vì qủa tim chỉ còn 1 buồng thất, buồng thất còn lại làm thành 1 khối cơ dày và đặc. Muốn sống được thì phải ghép tim, và ghép tim cho trẻ vừa sinh ra hoặc sơ sinh ở thế giới rất, rất hiếm, còn ở Việt Nam lại còn là 1 vấn đề cực kì lớn. 

Gia đình sản phụ thời điểm ấy có được thông tin đầy đủ về việc đây là lần đầu tiên ê kíp thực hiện kỹ thuật thông tim bào thai tại Việt Nam, cũng như những rủi ro và bất trắc có thể xảy ra hay không? Sự chuẩn bị cho ca can thiệp diễn ra như thế nào?

Trong y khoa có một nguyên tắc là trung thực, tất cả đều phải nói rõ với bệnh nhân. Ai làm vị trí nào, ở đâu, làm như thế nào, rủi ro ra sao đều phải vẽ hết ra. 

Khi đã có chỉ định can thiệp, công tác tư vấn được thực hiện theo hai cấp độ rất chặt chẽ. Ê kíp tiến hành hội chẩn với các chuyên gia hai lần, hội chẩn lãnh đạo hai bệnh viện hai lần, sau đó xây dựng kế hoạch can thiệp cụ thể để trình phê duyệt.

Trước thời điểm thai phụ lên bàn can thiệp, hồ sơ lại được rà soát và phê duyệt thêm một lần nữa, tức là tổng cộng hai lần duyệt ở giai đoạn cuối. Song song đó, toàn bộ quy trình kỹ thuật phải được xây dựng đầy đủ, trình các cấp có thẩm quyền xem xét và chỉ khi tôi ký ban hành thì quy trình này mới có giá trị triển khai trên thực tế. Khi can thiệp, chúng tôi chuẩn bị 2 phòng mổ với ê kip từ 25 - 30 người.

Nếu chỉ có quyết tâm của ê kíp hay trang thiết bị hiện đại thôi thì chưa đủ để thực hiện những ca can thiệp đặc biệt như vậy. Điều quan trọng hơn là phải có sự chỉ đạo thống nhất và quyết liệt. Ca can thiệp chỉ có thể triển khai khi nhận được sự đồng thuận của Bộ Y tế, cùng với đó là quyết tâm chỉ đạo rất rõ ràng từ lãnh đạo TP.HCM. Thành phố xác định định hướng trở thành trung tâm chuyên sâu của cả nước, đặc biệt trong lĩnh vực y tế, hướng tới ngang tầm thế giới về can thiệp bào thai và thông tim nhi khoa.

Ca đầu tiên phải nói là có sự chuẩn bị, có sự khát khao, có sự mong mỏi, cộng thêm sự may mắn nên chúng tôi đã thành công. Tôi nghĩ rằng ai cũng giỏi, nhưng sự thật không phải ai giỏi cũng thành công. Có thể hợp với ‘thổ nhưỡng’ của bệnh viện, nên chúng tôi gọi đó là sự may mắn của cả một tập thể.

Ở thời khắc quyết định nhất của 1 ca can thiệp thông tim bào thai, cảm xúc của bác sĩ và ê kíp lúc đó ra sao?

Hồi hộp nhất là khi vào tới buồng tim rồi đó, giống như đá 11 mét vậy, đặt quả bóng trước mắt mà không dám nhìn. Nếu muốn dùng một danh từ để diễn tả cảm xúc lúc đó, tôi sẽ nói là ‘may quá’. 

Nhưng cái may không thể kéo dài. Chẳng lẽ may mãi, may hoài? Qua đó mới thấy sự âm thầm chuẩn bị của các bác sĩ, không tự mãn với những gì đã đạt được. Sau ca thứ nhất, mỗi ca đều là một ca rút kinh nghiệm. Tiếp tục học hỏi âm thầm để làm, để chẩn đoán và để đạt được thành quả như ngày hôm nay.

Nếu làm mà nghĩ thất bại thì không làm

Ca thông tim bào thai thứ 9 với sản phụ người Singapore có ý nghĩa như thế nào trong hành trình nhiều năm chuẩn bị của Bệnh viện Từ Dũ và Bệnh viện Nhi đồng 1, thưa bác sĩ?

Với ca số 9 sản phụ người Singapore, đó là giai đoạn đúng 9 năm chuẩn bị của Bệnh viện Từ Dũ, từ năm 2016 đến năm 2025 và 15 năm chuẩn bị của Bệnh viện Nhi đồng 1. 

Tôi gọi con số 9 là con số may mắn. May mắn thứ nhất là có người dám ra quyết định ngừng không làm tiếp trong lần đầu, do tư thế thai không phù hợp, quá khó. Lần đó đứng 6 tiếng đồng hồ. Đó là quyết định của cả một tập thể, rất lớn. Sau đó, chúng tôi quyết định trở lại và phải thay đổi phương pháp. Tất cả đều là lần đầu tiên, chúng tôi tự tìm tòi hết, phải thay đổi phương án cho em bé.

Sự thành công nối tiếp sự thành công. Ca sau làm nhanh hơn ca trước vì đã có bề dày gần hai năm. Đó cũng là lý do ca số 12 có một bệnh nhân ngoài khu vực nghe tin và tìm đến Bệnh viện Từ Dũ. 

Ca đó chúng tôi phải sử dụng một phương pháp hoàn toàn khác. Nếu dùng phương pháp thông thường thì không thành công, buộc phải dùng dụng cụ có nòng kim xuyên thủng. Quyết định đó phải có trước khi can thiệp. Phải đánh giá hết và chuẩn bị đầy đủ. May mắn là ca số 12 thành công. 

Điều đó cho thấy sự quyết tâm của các thầy thuốc, không tự mãn, luôn học hỏi từ cả ca thành công lẫn ca chưa thành công, rút kinh nghiệm từng bước. Và đến nay, chúng tôi đã xây dựng được bộ quy trình chuẩn cho các ca thông tim bào thai xuyên tử cung.

Trong số 13 ca can thiệp thông tim bào thai xuyên tử cung, ca nào để lại ấn tượng lớn nhất với bác sĩ?

Tất cả đối với tôi, ca nào cũng giống như ca đầu tiên. Mỗi lần đi qua là vượt biết bao nhiêu chông gai. Sự chuẩn bị của chúng tôi là hết sức và gia đình người bệnh là động lực. Có lẽ vì vậy mà tên của chúng tôi, của bác sĩ Thư Hương, được gia đình bệnh nhân đặt cho con rất nhiều. Đó là một điều rất ý nghĩa.

Một cách thắng thắn: Trong quá trình hội chẩn và can thiệp bào thai đã có thời điểm nào ê-kíp rơi vào cảm giác thấy SỢ, muốn buông xuôi không, thưa BS?

Trong lúc làm, chúng tôi không có tư duy SỢ. Chúng tôi chỉ đặt ra nhiều vấn đề, nhiều giả thiết và khi đặt ra vấn đề nào thì chúng tôi giải quyết vấn đề đó. Nếu làm mà nghĩ thất bại thì không làm.

Việc triển khai một kỹ thuật cao, chi phí lớn như thông tim bào thai trong hệ thống y tế công lập Việt Nam mang ý nghĩa gì đối với quyền tiếp cận y tế của người dân?

Đây là một trong những kỹ thuật cao, tiên tiến trên thế giới, chi phí không hề nhẹ. Nhưng may mắn là ở Việt Nam, những kỹ thuật cao đều có thể ‘với tới’, để bất cứ phụ nữ mang thai nào, dù hoàn cảnh kinh tế ra sao, cũng có thể tiếp cận.

Chúng tôi xây dựng để một ca thông tim bào thai không cao hơn chi phí một ca thông tim người lớn. Trên thế giới là 130-140 ngàn USD, nhưng ở Việt Nam, kể cả công nhân, nông dân, lao động phổ thông vẫn tiếp cận được. Đó là ưu việt của y tế công lập, hướng tới tất cả người dân kể cả những kỹ thuật cao nhất, hướng tới sự sống, không có sự phân biệt điều kiện kinh tế.

Bác sĩ đánh giá như thế nào về ý nghĩa của việc Bộ Y tế chính thức phê duyệt và ban hành danh mục kỹ thuật thông tim bào thai?

Bộ Y tế đã chính thức phê duyệt và ban hành danh mục kỹ thuật thông tim bào thai, đánh dấu bước tiến cao trong y tế Việt Nam. Để bước vào 1 danh mục mới, danh mục khó, phức tạp rất khó khăn. Không khó khăn thì làm sao làm y bác sĩ được. Bác sĩ toàn làm những việc khó khăn. 

Nhưng để thành công cần có sự quyết tâm đeo bám tới cùng. Do đó đừng ngại, đừng buông tay. Hãy cố gắng thực hiện như chúng tôi: 10 năm và 16 năm để kết trái trong vòng 12 tháng để đưa ra danh mục kỹ thuật. Khó khăn mới tạo nên kỳ tích, khó khăn mới tạo nên tầm thế giới, khó khăn thì người ta mới biết mình ở đâu.

Từ thành tựu của kỹ thuật thông tim bào thai xuyên tử cung, bác sĩ nhìn nhận vị thế của y học Việt Nam trên bản đồ thế giới và tinh thần kế thừa – phát triển trong y khoa ra sao?

Những ca can thiệp thành công đã chứng minh thành tựu của y học Việt Nam, của các bác sĩ TP.HCM. Như lãnh đạo thành phố nói, chúng tôi đã có tên trên bản đồ thế giới về kỹ thuật thông tim bào thai xuyên tử cung. Các bạn đã làm cho vị thế của Việt Nam thông qua kỹ thuật này ngang tầm khu vực.

Y học luôn có truyền thống kế thừa và phát triển. Không phải mình giỏi hơn người khác mà là biết giới hạn ở đâu để tập trung giải quyết. Sự cần cù, chuẩn bị lâu dài và quyết tâm của cả hệ thống đã tạo nên một thành tựu viết tiếp câu chuyện y học Việt Nam.

Cảm ơn bác sĩ.

Cổng bình chọn WeChoice Awards 2025 vẫn đang mở, bình chọn cho đề cử Ekip thông tim can thiệp bào thai tại đây