Đề cập đến vai trò Nghị quyết 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan nhấn mạnh đây là nghị quyết có ý nghĩa quan trọng trong giai đoạn hiện nay. Việc ban hành Nghị quyết 79 được xem như mảnh ghép then chốt, góp phần hoàn thiện bức tranh về các động lực của nền kinh tế. Bởi nếu chỉ có Nghị quyết 68 mà thiếu Nghị quyết 79, vai trò của các khu vực kinh tế khác, đặc biệt khu vực kinh tế nhà nước, vẫn chưa được làm rõ.
Bà cho rằng, Nghị quyết 68 đã xác định kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng của nền kinh tế. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là ngoài khu vực kinh tế tư nhân, các động lực tăng trưởng còn lại gồm những khu vực nào và vai trò của từng khu vực được xác lập ra sao.
Trong bối cảnh thể chế và định hướng phát triển của Việt Nam, vai trò của kinh tế nhà nước chắc chắn vẫn lớn hơn nhiều quốc gia khác. Và trong kinh tế nhà nước, khu vực doanh nghiệp nhà nước là bộ phận thể hiện rõ nét nhất trong đời sống kinh tế - xã hội.
Có thể thấy vai trò đầu tiên và cốt lõi của Nhà nước nằm ở việc thiết kế hệ thống pháp luật, chính sách và hành lang pháp lý cho toàn bộ nền kinh tế vận hành. Không chỉ doanh nghiệp và người dân, mà cả các cơ quan Nhà nước cũng phải hoạt động trong khuôn khổ pháp luật đó. Quốc hội giữ vai trò trung tâm trong việc kiến tạo khuôn khổ thể chế cho sự vận hành của nền kinh tế.
Bên cạnh đó, ở tất cả các quốc gia, Nhà nước đều có trách nhiệm với những lĩnh vực thuộc lợi ích công như đầu tư hạ tầng, cung cấp dịch vụ công thiết yếu. Song, Nhà nước chịu trách nhiệm về mục tiêu và nguồn lực không đồng nghĩa với việc phải trực tiếp làm tất cả. Việc tổ chức thực hiện có thể giao cho nhiều chủ thể khác nhau, trên cơ sở hiệu quả và lợi ích chung.
Với đặc thù của Việt Nam, chuyên gia Phạm Chi Lan nhấn mạnh vai trò của Nhà nước càng trở nên quan trọng hơn, khi Nhà nước là đại diện chủ sở hữu đối với nhiều tài nguyên lớn của quốc gia, đặc biệt là đất đai và các tài nguyên chung. Việc quản trị, phân bổ và sử dụng những nguồn lực này không chỉ nằm ở bài toán kinh tế, mà còn là vấn đề xã hội nhạy cảm.
Theo bà, điểm đáng ghi nhận của Nghị quyết 79 nằm ở việc đặt ra yêu cầu quản trị hiệu quả các nguồn lực chung, không chỉ trong khu vực doanh nghiệp nhà nước mà trên phạm vi toàn bộ nền kinh tế.
Không thể áp đặt tư duy năm nào cũng phải có lãi
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng hiện nay, tiêu chuẩn quản trị doanh nghiệp ngày càng tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp nhà nước đều phải cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế, buộc phải nâng chuẩn quản trị, hiệu quả sử dụng vốn và năng lực đổi mới.
"Những nỗ lực cải thiện của doanh nghiệp nhà nước trong thời gian qua rất đáng ghi nhận, nhưng cần nhìn thẳng rằng con đường chuyển đổi không hề dễ dàng", bà Lan lưu ý.
Bên cạnh đó, việc phát triển khu vực tư nhân, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ có ý nghĩa sống còn đối với nền kinh tế và an sinh xã hội.
Bà Phạm Chi Lan đánh giá, khu vực này chiếm tuyệt đại đa số về số lượng doanh nghiệp, tạo ra phần lớn việc làm cho xã hội. Tuy nhiên, trong bối cảnh tự động hoá và chuyển đổi công nghệ gia tăng, áp lực mất việc làm sẽ ngày càng lớn, khiến bài toán hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ, phát triển kinh tế tư nhân trở thành ưu tiên chiến lược, chứ không chỉ dừng lại ở câu chuyện cạnh tranh giữa một vài tập đoàn lớn.
Cần nhìn nhận công bằng những khó khăn của doanh nghiệp nhà nước, khi khối doanh nghiệp này vừa được giao trọng trách ở những lĩnh vực then chốt, vừa chịu ràng buộc của nhiều lớp cơ chế quản lý hành chính. Những rào cản trong phê duyệt đầu tư, trong cơ chế ra quyết định, trong đổi mới sáng tạo khiến doanh nghiệp khó nắm bắt cơ hội thị trường, chậm chuyển đổi công nghệ.
Ở đó, không ít trường hợp, chỉ một tỷ lệ sở hữu nhỏ của vốn Nhà nước cũng có thể làm chậm hoặc “đóng băng” những quyết định đầu tư cần thiết cho chuyển đổi số, đổi mới công nghệ. Thế nên, bài toán cốt lõi không phải là năng lực của doanh nghiệp, mà ở cơ chế trao quyền và chịu trách nhiệm.
Muốn doanh nghiệp nhà nước thực sự “dẫn dắt, mở đường” theo tinh thần Nghị quyết 79, cần thay đổi căn bản cách đánh giá hiệu quả. Chuyên gia Phạm Chi Lan cho rằng, không thể áp đặt tư duy năm nào cũng phải có lãi đối với những dự án mang tính nền tảng, dài hạn, rủi ro cao. Bởi, ngay cả doanh nghiệp tư nhân khi đầu tư dài hạn cũng chấp nhận chu kỳ lỗ - lãi. Doanh nghiệp nhà nước lại càng cần không gian chính sách để chấp nhận độ trễ của đầu tư, đổi mới sáng tạo. Điều này đòi hỏi sự thay đổi ở doanh nghiệp và cả ở tư duy quản lý của các bộ, ngành.
Theo đó, vai trò dẫn dắt của kinh tế nhà nước chỉ có thể phát huy khi doanh nghiệp nhà nước được trao đủ quyền chủ động để hợp tác, liên kết với khu vực tư nhân trong nước và nhà đầu tư nước ngoài, trên nền tảng bình đẳng và bổ trợ lẫn nhau.
Nội lực trong nước là trụ cột của tự chủ, tự cường kinh tế. Việt Nam đã hình thành những doanh nghiệp tư nhân quy mô lớn, có năng lực công nghệ và tài chính đáng kể. Nếu được thiết kế cơ chế hợp tác phù hợp, khu vực doanh nghiệp nhà nước và tư nhân hoàn toàn có thể trở thành đối tác chiến lược của nhau trong các dự án hạ tầng, công nghiệp nền tảng, công nghệ cao.
Bà Lan dẫn chứng, từ bài học phát triển công nghiệp phụ trợ, đường sắt, hạ tầng giao thông cho thấy đầu tư lớn mà thiếu sự phân công và liên kết trong nước sẽ dẫn tới phụ thuộc vào doanh nghiệp nước ngoài, làm suy yếu nội lực. Do đó, cần cơ chế để doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân và cơ quan hoạch định chính sách cùng ngồi lại, phân vai rõ ràng, tránh dàn trải, tránh trùng lặp đầu tư, đồng thời tập trung nguồn lực cho những khâu then chốt có thể tạo năng lực cạnh tranh dài hạn.
“Tinh thần cốt lõi ở đây không phải là khu vực nào thắng - khu vực nào thua, mà là cả nền kinh tế cùng mạnh lên. Kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân cần được đặt trong quan hệ cộng hưởng, bổ trợ lẫn nhau, hướng tới mục tiêu cuối cùng: một nền kinh tế Việt Nam tự chủ, có sức cạnh tranh cao và phát triển bền vững”, chuyên gia Phạm Chi Lan cho hay.
