'Cơ sở dữ liệu đất đai không thể thay thế công chứng'

Giám đốc Sở Tư pháp TP HCM cho rằng dữ liệu đất đai dù đầy đủ cũng không thể thay thế công chứng, bởi không hệ thống nào xác nhận ý chí các bên.

Tại hội thảo góp ý dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) sáng 15/9, bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh, đại biểu Quốc hội khóa XVI, Giám đốc Sở Tư pháp TP HCM, cho rằng hoạt động công chứng vẫn cần được duy trì vì cơ sở dữ liệu đất đai dù đầy đủ cũng không thể thay thế hoàn toàn hoạt động này.

Theo bà, dự thảo quy định tại Điều 22 theo hướng hợp đồng chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp, góp vốn bằng quyền sử dụng đất chỉ phải công chứng đối với thửa đất chưa có đầy đủ thông tin trong cơ sở dữ liệu đất đai. Điều này có thể dẫn đến cách hiểu rằng khi dữ liệu đã đầy đủ thì không cần công chứng.

Bà Hạnh cho rằng cách tiếp cận này chưa phù hợp với bản chất của công chứng. Công chứng không phải thủ tục hành chính để đơn giản hóa, mà là hoạt động đã được xã hội hóa từ nhiều năm và mang tính bổ trợ tư pháp.

Giám đốc Sở Tư pháp TP HCM nhấn mạnh cơ sở dữ liệu đất đai có vai trò quan trọng trong việc xác minh thông tin về thửa đất, hạn chế giấy tờ giả và giảm rủi ro giao dịch. Tuy nhiên, dữ liệu không thể xác nhận ý chí và sự tự nguyện của các bên khi giao kết hợp đồng.

Theo bà, bản chất của công chứng không chỉ là xác nhận thông tin về tài sản mà còn kiểm tra năng lực hành vi, ý chí và sự tự nguyện của các bên tham gia giao dịch. Đây là yếu tố mà không cơ sở dữ liệu hay hệ thống máy móc nào có thể xác nhận được.

"Cho dù dữ liệu đất đai đã đầy đủ, hoạt động công chứng vẫn cần thiết. Phải có một bên thứ ba kiểm tra và xác thực ý chí tự nguyện của các bên trong giao dịch", bà Hạnh nói, đồng thời cảnh báo việc bỏ công chứng trong trường hợp dữ liệu đã hoàn thiện có thể làm gia tăng rủi ro với các giao dịch dân sự.

Bà đề nghị cơ quan soạn thảo cần quy định các giao dịch bắt buộc phải công chứng ngay trong Luật Đất đai thay vì giao Chính phủ quy định bằng nghị định để tạo cơ sở pháp lý thống nhất khi áp dụng.

Từ góc độ tổ chức tín dụng, bà Nguyễn Thị Xuân, Trưởng ban Nghiệp vụ, Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, cũng đề nghị duy trì công chứng, chứng thực với các giao dịch có tính chất định đoạt quyền sử dụng đất, nhất là chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp, góp vốn bằng quyền sử dụng đất và các văn bản liên quan đến thừa kế quyền sử dụng đất.

Theo bà Xuân, hiệp hội đã nhiều lần góp ý về vấn đề này. Công chứng, chứng thực là cơ chế kiểm soát và phòng ngừa rủi ro pháp lý quan trọng, trong bối cảnh quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất thường có giá trị lớn và thực tế phát sinh nhiều tranh chấp.

Công chứng có thể góp phần phòng ngừa các trường hợp giả mạo, sử dụng giấy tờ giả, giao dịch không đúng thẩm quyền hoặc người tham gia không có đầy đủ quyền định đoạt tài sản, bà cho biết.

Đồng tình, lãnh đạo Hiệp hội Công chứng viên Việt Nam, cho rằng chưa có đủ cơ sở để bỏ quy định công chứng, chứng thực bắt buộc đối với các giao dịch về quyền sử dụng đất. Hội đề nghị tiếp tục duy trì yêu cầu này trong Luật Đất đai, đồng thời xây dựng cơ chế điện tử liên thông để rút gọn quy trình thay vì loại bỏ công chứng.

Dẫu vậy, một số đại biểu cho rằng có thể giảm yêu cầu công chứng khi giao dịch đã có đầy đủ dữ liệu pháp lý. Theo ông Nguyễn Hữu Toàn, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, khi dữ liệu đã đầy đủ, các bên có thể kiểm chứng thông tin trên hệ thống và có đủ niềm tin thì không nhất thiết phải thực hiện thêm công chứng.

Nếu người dân chưa yên tâm về tính pháp lý của giao dịch, họ vẫn có quyền sử dụng dịch vụ công chứng để bảo đảm quyền lợi. Theo ông Toàn, cách tiếp cận này phù hợp với cơ chế thị trường và góp phần giảm thủ tục hành chính.

Trong khi đó, bà Phan Thị Hồng, Phó Trưởng ban Dân nguyện và Giám sát, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, cho rằng dù lựa chọn phương án nào, dự thảo cũng cần làm rõ điều kiện áp dụng.

Bà đề nghị xác định cụ thể thế nào là "thửa đất chưa có đủ thông tin trong cơ sở dữ liệu đất đai". Nếu nội hàm của khái niệm này không được quy định rõ, việc áp dụng trên thực tế sẽ gặp nhiều vướng mắc và có thể dẫn đến cách hiểu khác nhau giữa các địa phương.

Theo bà Hồng, tư duy lập pháp phải hướng tới những quy định có tính quy phạm rõ ràng, dễ hiểu và dễ thực hiện, để người dân và cơ quan thực thi xác định được trường hợp nào phải công chứng, trường hợp nào có thể sử dụng dữ liệu đất đai thay thế.

Trường hợp cơ quan soạn thảo vẫn định hướng giảm yêu cầu công chứng, chứng thực, bà Nguyễn Thị Xuân đề nghị không bãi bỏ đồng loạt mà cần có lộ trình và cơ chế thay thế, bảo đảm mức độ an toàn pháp lý tương đương. Việc miễn công chứng chỉ nên được xem xét khi các bên, đặc biệt là tổ chức tín dụng, có khả năng truy cập và xác thực đầy đủ thông tin trực tuyến.